10-сынып · 1-тоқсан · Өркениет: даму ерекшеліктері

Орталық Азия: ұғымының тарихи және географиялық аспектілері

«Орталық Азия» — мұхитқа шығатын жолы жоқ, Каспийден Алтайға дейін созылған ішкі құрлықтық аймақ. Қазіргі тар мағынада оған бес мемлекет — Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Түрікменстан жатады. Тарихи зерттеулерде аймақтың шекарасы кеңірек алынып, Моңғолия мен Шығыс Түркістанды да қамтуы мүмкін.

  1. Ұғымның шығуы

    «Орталық Азия» терминін ғылымға XIX ғасырдың ортасында неміс ғалымы Александр Гумбольдт енгізді. Ол бұл атауды Азия құрлығының мұхиттан алыс жатқан ішкі бөлігіне қатысты қолданды.

  2. Географиялық ерекшелік

    Аймақ мұхиттардан алыс, сондықтан климаты күрт континенттік: қысы суық, жазы ыстық әрі құрғақ. Табиғаты алуан түрлі — Қазақ даласы, Қызылқұм мен Қарақұм шөлдері, Тянь-Шань, Памир, Алтай таулары.

  3. Өзендер мен көлдер

    Әмудария мен Сырдария сияқты ірі өзендер мұхитқа емес, Арал теңізіне құяды. Тұйық су алаптары мен өзен аңғарлары адамдардың қоныстану жүйесін айқындады: суармалы егіншілік оазистерде, мал шаруашылығы далада дамыды.

  4. Тарихи атаулар

    Әр дәуірде аймақтың бөліктері әртүрлі аталды: Мәуераннахр (Әмудария мен Сырдария аралығы), Түркістан, Дешті Қыпшақ. Мәуераннахр атауы отырықшы оазистерді, Дешті Қыпшақ көшпелі даланы білдірді.

  5. Кеңестік және қазіргі түсінік

    КСРО кезінде «Орта Азия және Қазақстан» деген қолданыс болды: Орта Азияға төрт республика жатқызылып, Қазақстан бөлек аталды. 1993 жылы Ташкентте өткен аймақ басшыларының кездесуінде бес елге ортақ «Орталық Азия» атауын қолдану туралы келісілді.

  6. Кең тарихи мағына

    ЮНЕСКО-ның «Орталық Азия өркениеттерінің тарихы» еңбегінде аймақ кеңірек алынады: оған Моңғолия, Батыс Қытай, Ауғанстан, Иранның солтүстік-шығысы да кіреді. Мұндай көзқарас ортақ тарихи-мәдени байланыстарды ескереді.

Орталық Азия
Еуразия құрлығының мұхиттан алыс жатқан ішкі бөлігі; тар мағынада — Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түрікменстан.
Мәуераннахр
Арабша «өзеннің арғы жағындағы жер» — Әмудария мен Сырдария аралығындағы тарихи аймақ.
Тұйық алап
Суы мұхитқа құймайтын, ішкі көлдерге немесе теңіздерге (Арал, Каспий, Балқаш) жиналатын аумақ.

Арал теңізі, Сыр бойы, Самарқанд, Алтай

10-сынып