10-сынып · 1-тоқсан · Өркениет: даму ерекшеліктері

Орталық Азияның дәстүрлі өркениеттерін зерттеу тарихы

Орталық Азия туралы алғашқы мәліметтерді антикалық, қытай, араб-парсы авторлары қалдырды. XIX ғасырда шығыстанушылар мен саяхатшылар, XX ғасырда ірі археологиялық экспедициялар зерттеуді жалғастырды. Бүгін аймақ тарихы археология, жазба деректер, этнография мен жаратылыстану ғылымдарын біріктіретін пәнаралық тәсілмен зерттеледі.

  1. Ежелгі жазба деректер

    Б.з.д. V ғасырда Геродот «Тарих» еңбегінде сақтар мен массагеттер туралы жазды. Қытай тарихшысы Сыма Цянь «Тарихи жазбаларда» ғұндар, үйсіндер, қаңлылар туралы мәлімет қалдырды. Орта ғасырларда араб-парсы географтары дала мен қалаларды сипаттады.

  2. XIX ғасыр шығыстануы

    Ш. Уәлиханов Жетісу мен Шығыс Түркістан тарихы мен этнографиясын зерттеді. В.В. Радлов түркі халықтарының тілі мен ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, 1865 жылы Алтайдағы Берел қорғанын қазды. В.В. Бартольд Түркістан тарихы бойынша іргелі еңбектер жазды.

  3. Кеңестік археология

    XX ғасырдың ортасында ірі экспедициялар жұмыс істеді: С.П. Толстов Хорезмді, Ә.Х. Марғұлан Орталық Қазақстанды зерттеді. К.А. Ақышев 1969–1970 жылдары Есік қорғанын қазып, «Алтын адамды» тапты, Отырар экспедициясын да басқарды.

  4. Жаңа ашылымдар

    1980 жылдары В.Ф. Зайберт Ботай қонысын зерттеп, жылқыны қолға үйретудің ерте іздерін ашты. Тәуелсіздік жылдары З. Самашев Берелден мәңгі тоңда сақталған сақ дәуірінің жәдігерлерін тапты.

  5. Пәнаралық тәсіл

    Қазір археология заттай мұраны, тарих жазба деректерді, этнография тұрмыс пен салтты зерттейді. Оларға радиокөміртек әдісі, генетика, палеоклиматология сияқты жаратылыстану әдістері қосылып, тұжырымдарды нақтылайды.

  6. Көзқарастардың өзгеруі

    Бұрын көшпелілер көбіне тек отырықшы елдерге қауіп төндіруші ретінде суреттелді. Жаңа деректер дала халықтарының металлургия, өнер, мемлекеттілік және мәдени алмасудағы өз үлесі болғанын көрсетті.

Пәнаралық зерттеу
Бір тарихи мәселені бірнеше ғылымның (археология, тарих, этнография, жаратылыстану) деректері мен әдістерін біріктіріп зерттеу.
Тарихи дерек
Өткен туралы мәлімет беретін кез келген нысан: жазба мәтін, археологиялық олжа, ауызша аңыз, сурет.
Шығыстану
Шығыс елдерінің тарихын, тілдерін, мәдениетін зерттейтін ғылымдар жиынтығы.

Есік қорғаны, Берел қорғандары, Ботай қонысы, Отырар

10-сынып