10-сынып · 1-тоқсан · Өркениет: даму ерекшеліктері

Орталық Азия өркениеттерінің ежелгі ошақтары

б.з.д. VI мыңжылдық – б.з. III ғасыры

Орталық Азияда алғашқы өркениет ошақтары өзен аңғарлары мен оазистерде пайда болды: суармалы егіншілік артық өнім беріп, қоныстарды қалаға айналдырды. Копетдаг етегі, Марғиана, Бактрия, Соғды мен Хорезм аймақтың ежелгі отырықшы орталықтары болды. Сырдария бойында отырықшы мәдениет дала көшпелілерімен тығыз байланыста дамыды.

  1. Табиғи алғышарттар

    Шөл мен шөлейт аймақта тұрақты егіншілік тек өзен суы жетерлік жерлерде мүмкін болды. Әмудария, Зеравшан, Мұрғап, Сырдария аңғарлары мен тау етегіндегі оазистер алғашқы отырықшы қоныстарды тартты.

  2. Алғашқы егіншілер

    Копетдаг тауының етегінде б.з.д. VI мыңжылдықта Жейтун мәдениетінің егіншілері тұрды — бұл Орталық Азиядағы ең ерте егіншілік мәдениеттердің бірі. Кейін осы өңірде Алтын-депе сияқты қала типтес ірі қоныс өсті.

  3. Марғиана мен Бактрия

    Қола дәуірінде Мұрғап атырауында Гонур-депе орталығы қалыптасты: онда сарай, ғибадатхана, бекініс қабырғалары болды. Оны археолог В.И. Сарианиди зерттеді. Әмударияның жоғарғы ағысындағы Бактрияны антикалық авторлар «мың қалалы ел» деп атады.

  4. Соғды мен Хорезм

    Зеравшан аңғарындағы Соғдының орталығы Мараканда (Самарқанд) болды; оны б.з.д. 329 жылы Ескендір Зұлқарнайын жаулап алды. Әмудария атырауындағы Хорезм күрделі суару жүйесімен танымал; б.з. II–III ғасырларында оның астанасы Топырақ-қала болды.

  5. Сырдария бойы

    Қазақстан аумағында Сырдарияның төменгі ағысында сақтардың Шірік-Рабат, Бәбіш-Молла сияқты бекіністі қоныстары болды. Сырдарияның орта ағысы мен Отырар оазисі кейін Қаңлы мемлекетінің отырықшы өңіріне айналды.

  6. Отырықшылар мен көшпелілер байланысы

    Оазис қалалары дала көшпелілерімен мал, астық, қолөнер бұйымдарын айырбастады. Осы өзара тәуелділік Орталық Азия өркениетінің басты ерекшелігі болды.

Оазис
Шөл ішіндегі су көзі (өзен, бұлақ) бар, егіншілікке және қоныстануға қолайлы жер.
Суармалы егіншілік
Өзен суын арықтар мен каналдар арқылы егістікке жеткізуге негізделген егіншілік.
Өзен аңғары
Өзен ағып өтетін ойпаң; құнарлы топырағы мен суы алғашқы қоныстар үшін қолайлы болды.
Протоқала
Қала белгілері (қорған, қолөнер аудандары, ғибадатхана) қалыптаса бастаған ірі ерте қоныс.

Гонур-депе, Алтын-депе, Самарқанд, Топырақ-қала, Сыр бойы

10-сынып