10-сынып · 1-тоқсан · Өркениет: даму ерекшеліктері

«Ұлы Дала»: тарихи-географиялық сипаттамасы

Ұлы Дала — Еуразияның ортасында батыста Дунай мен Қара теңізден шығыста Моңғолия мен Маньчжурияға дейін созылған кең дала белдеуі. Қазақстан аумағы оның орталық бөлігін алып жатыр. Бұл кеңістік көшпелі мал шаруашылығының отаны және Еуропа мен Азияны байланыстырған тарихи дәліз болды.

  1. Шекарасы

    Еуразия даласы батыста Дунайдың төменгі ағысы мен Қара теңіз жағалауынан басталып, шығыста Моңғолия мен Маньчжурияға дейін созылады. Солтүстігінде орманды дала мен тайга, оңтүстігінде шөлдер мен таулар жатыр.

  2. Қазақстан — орталығы

    Каспийден Алтайға дейінгі Қазақстан жері дала белдеуінің ортасында орналасқан. Сарыарқаның кең жазықтары, Жетісу мен Сыр бойының өзен аңғарлары, Алтай мен Тянь-Шань тауларының етегі Ұлы Даланың алуан табиғатын көрсетеді.

  3. Табиғат зоналары

    Ұлы Даланың табиғат зоналары ендік бойымен ауысады: орманды дала, дала, шөлейт, шөл. Таулы өңірлерде биіктік белдеулері бар — бұл жайлау мен қыстауды алмастыруға мүмкіндік берді.

  4. Шаруашылыққа әсері

    Кең жайылым мен құрғақ климат малдың маусымдық жайылымдармен көшіп-қонуына негізделген көшпелі мал шаруашылығын тиімді етті. Өзен аңғарлары мен тау етегіндегі оазистерде егіншілік пен қала мәдениеті дамыды.

  5. Тарихи атаулар

    Әр дәуірде дала әртүрлі аталды: антикалық авторлар «Скифия», XI ғасырдан бастап парсы деректері «Дешті Қыпшақ» деп атады. Бұл атаулар осы кеңістікте өмір сүрген халықтармен байланысты.

  6. Тарихи дәліз

    Ұлы Дала арқылы халықтардың қоныс аударулары, сауда керуендері мен идеялар Шығыс пен Батыс арасында жылжыды. Ұлы Жібек жолының солтүстік тармақтары да осы кеңістіктен өтті.

Еуразия даласы
Дунайдан Маньчжурияға дейін созылған дүниедегі ең ірі дала белдеуі.
Дешті Қыпшақ
Парсыша «Қыпшақ даласы» — XI ғасырдан бастап Ертістен Дунайға дейінгі далаға берілген атау.
Табиғат зонасы
Климаты, топырағы, өсімдігі мен жануарлары ұқсас ірі аумақ: дала, шөлейт, шөл, орманды дала.

Сарыарқа, Алтай, Каспий теңізі, Жетісу

10-сынып