10-сынып · 1-тоқсан · Өркениет: даму ерекшеліктері

Ұлы дала өркениетінің қайнар көзі және қалыптасуының ерекшеліктері (энеолит, қола дәуірі)

б.з.д. IV мыңжылдық – б.з.д. IX ғасыр

Ұлы Дала өркениетінің бастауы энеолит пен қола дәуіріне жатады. Ботай қонысының тұрғындары жылқыны ең алғаш қолға үйреткендердің бірі болды, ал қола дәуірінде Қазақстан аумағы мыс пен қалайы өндірудің ірі орталығына айналды. Андронов және Беғазы-Дәндібай мәдениеттері мал шаруашылығы, металлургия және монументалды құрылыс дәстүрін қалыптастырды.

  1. Энеолит — мыс-тас дәуірі

    Б.з.д. IV–III мыңжылдықтарда адамдар тас құралдармен қатар алғашқы мыс бұйымдарын қолдана бастады. Бұл кезеңде шаруашылықта аңшылықтан мал өсіруге өту басталды.

  2. Ботай қонысы

    Солтүстік Қазақстандағы Ботай қонысын 1980 жылдары археолог В.Ф. Зайберт зерттеді. Табылған жылқы сүйектері мен құмыралардағы бие сүтінің іздері ботайлықтардың жылқыны ең ерте қолға үйреткендердің бірі болғанын көрсетеді.

  3. Қола дәуірі

    Қола — мыс пен қалайының қорытпасы. Б.з.д. II мыңжылдықта Жезқазған мен Орталық Қазақстанда мыс, Шығыс Қазақстанда қалайы өндірілді. Дала металлургтері қару, еңбек құралдары мен әшекейлер жасап, оларды көрші өңірлерге таратты.

  4. Андронов мәдениеті

    Қола дәуірінде Қазақстанның көп бөлігін Андронов мәдениетінің тайпалары мекендеді. Олар бір орында отырып мал өсірді, егін екті, тас қоршаулы қорымдар салды, геометриялық өрнекті ыдыстар жасады.

  5. Беғазы-Дәндібай мәдениеті

    Соңғы қола дәуірінде Орталық Қазақстанда тастан қаланған ірі кесенелер тұрғызылды. Беғазы ескерткішін Ә.Х. Марғұлан зерттеп, бұл мәдениетті Беғазы-Дәндібай мәдениеті деп атады.

  6. Өркениеттік мәні

    Жылқыны қолға үйрету, металлургия, қоныстар мен монументалды құрылыс, Таңбалыдағы сияқты жартас суреттеріндегі діни түсініктер ерте көшпелілер өркениетінің негізін қалады.

Энеолит
Мыс-тас дәуірі: тас құралдармен қатар алғашқы мыс бұйымдары қолданыла бастаған кезең.
Қола
Мыс пен қалайының қорытпасы; мысқа қарағанда қатты әрі берік.
Андронов мәдениеті
Қола дәуірінде Қазақстан мен Оңтүстік Сібір даласын мекендеген тайпалардың археологиялық мәдениеті.
Беғазы-Дәндібай мәдениеті
Орталық Қазақстандағы соңғы қола дәуірінің мәдениеті; тастан қаланған ірі кесенелерімен танымал.

Ботай қонысы, Беғазы, Жезқазған, Таңбалы

10-сынып