10-сынып · 1-тоқсан · Өркениет: даму ерекшеліктері
Ерте көшпенділер дәуіріндегі Ұлы Дала өркениеті
б.з.д. VIII–III ғасырлар
Ерте темір дәуірінде Ұлы Даладағы тайпалар толық көшпелі мал шаруашылығына көшіп, атқа міну мәдениетін қалыптастырды. Сақтардың патша қорғандары, «аң стиліндегі» өнері, металлургиясы мен Есіктен табылған жазу олардың өркениеттің негізгі белгілеріне ие болғанын дәлелдейді. Көшпелі өркениет отырықшы өркениеттерден өзгеше, бірақ одан кем болмады.
Көшпелі шаруашылыққа өту
Б.з.д. I мыңжылдықтың басында құрғақшылық күшейіп, дала тайпалары малды маусымдық жайылымдармен айдап, толық көшпелі шаруашылыққа көшті. Атқа міну, ер-тұрман мен арбалар қозғалысты жеңілдетті.
Сақтар және көршілері
Парсы патшасы І Дарийдің жазбаларында сақтардың үш тобы аталады: тиграхауда (шошақ бөрікті), хаомаварга және парадарайя. Геродоттың жазуынша, массагеттер патшайымы Томирис б.з.д. 530 жылы парсы патшасы Кир II әскерін талқандады.
Патша қорғандары
Шіліктідегі «Алтын қорған» (б.з.д. VIII–VII ғасырлар) — ең ерте сақ патша қорғандарының бірі. Іле аңғарындағы Бесшатыр мен Іле Алатауы етегіндегі Есік қорғандары билеушілер мен әскери ақсүйектердің бөлініп шыққанын, яғни мемлекеттілік нышандарын көрсетеді.
Есік «Алтын адамы»
1969 жылы Есік қорғанынан алтын әшекейлі киім киген сақ жауынгері табылды. Қорғаннан шыққан күміс тостағандағы 26 таңбадан тұратын жазу сақтардың жазуы болғанын дәлелдейді.
Берел және «аң стилі»
Алтайдағы Берел қорғандарында мәңгі тоң арқасында ағаш, киіз, былғарыдан жасалған бұйымдар мен мүйізді бетперде киген жылқылар сақталды. Сақ өнерінің басты ерекшелігі — жануарларды қозғалыста бейнелейтін «аң стилі».
Өркениет белгілері
Ерте көшпелілерде әлеуметтік жіктелу, билеуші әулет, жазу, металлургия, монументалды жерлеу құрылыстары мен өнер болды. Сақтардан кейін Ұлы Далада үйсіндер мен қаңлылар бұл дәстүрді жалғастырды.
- Ерте көшпелілер
- Ерте темір дәуірінде (б.з.д. VIII–III ғ.) Ұлы Даланы мекендеген сақ, савромат және басқа көшпелі тайпалар.
- Аң стилі
- Жануарларды қозғалыста, күшті әрі мәнерлі бейнелейтін сақ-скиф өнерінің ерекше бағыты.
- Қорған
- Мола үстіне топырақ пен тастан үйілген төбе; сақ ақсүйектерінің жерлеу құрылысы.
- Өркениет
- Қоғам дамуының жоғары деңгейі: мемлекеттілік, жазу, қолөнер мен өнер, әлеуметтік жіктелудің болуы.
Есік қорғаны, Шілікті, Берел қорғандары, Бесшатыр қорғандары