10-сынып · 1-тоқсан · Өркениет: даму ерекшеліктері
Әлемдік мәдениеттің дамуына Орталық Азия халықтарының қосқан үлесі
б.з.д. IV мыңжылдық – б.з. XV ғасыр
Орталық Азия халықтары адамзатқа жылқыны қолға үйрету, киіз үй, ер-тұрман, металлургия мен «аң стиліндегі» өнер сияқты жетістіктер берді. Ортағасырлық қалаларда әл-Фараби, әл-Хорезми, Ибн Сина сияқты ғалымдар әлемдік ғылымның дамуына үлес қосты. Ұлы Жібек жолы бойындағы қалалар Шығыс пен Батыс арасындағы мәдени алмасудың орталықтарына айналды.
Көшпелілердің материалдық мәдениеті
Дала халықтары жылқыны қолға үйретіп, атқа міну мәдениетін дамытты. Киіз үй, ер-тұрман, шалбар, құрама садақ, жеңіл соғыс күймесі сияқты көшпелі тұрмыстың жетістіктері көрші халықтарға кең тарады.
Металлургия мен өнер
Қола дәуірінен бастап Қазақстан мыс пен қалайы өндіру орталығы болды. Сақтардың алтын бұйымдары мен «аң стилі» Еуразияның көптеген халықтарының өнеріне әсер етті.
Ғылымдағы үлес
Отырарда (Фарабта) туған әл-Фараби (870–950) философия, логика, музыка теориясы бойынша еңбектер жазып, «Екінші ұстаз» атанды. Хорезмнен шыққан әл-Хорезми алгебраның негізін қалады, «алгоритм» сөзі оның есімінен шыққан. Бұқара маңында туған Ибн Сина «Дәрігерлік ғылымның каноны» еңбегін жазды.
Түркі тіліндегі мұра
XI ғасырда Жүсіп Баласағұн «Құтадғу біліг» дастанын, Махмұд Қашқари «Диуани лұғат ат-түрк» сөздігін жазды. Қожа Ахмет Ясауидің «Диуани хикмет» жинағы түркі халықтарының рухани мәдениетіне зор ықпал етті.
Қала мәдениеті мен сәулет
Отырар, Тараз, Түркістан сияқты қалаларда кітапханалар, медреселер, базарлар болды. Әмір Темірдің бұйрығымен XIV ғасырдың соңында Түркістанда салынған Қожа Ахмет Ясауи кесенесі 2003 жылы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енді.
Мәдени алмасу
Ұлы Жібек жолымен жібек, қағаз, шыны, дәмдеуіштер ғана емес, діндер, білім мен технологиялар да тарады. 2014 жылы «Жібек жолы: Чанъань — Тянь-Шань дәлізі» құрамында Қазақстанның бірнеше қалашығы ЮНЕСКО тізіміне енгізілді.
- Мәдени алмасу
- Әртүрлі халықтардың білімді, технологияны, дінді, өнер мен тұрмыс дәстүрлерін бір-бірінен қабылдауы.
- Ұлы Жібек жолы
- Қытайды Орталық Азия арқылы Таяу Шығыс пен Жерорта теңізі елдерімен байланыстырған керуен жолдарының желісі.
- Энциклопедист ғалым
- Бірнеше ғылым саласында (философия, математика, медицина, музыка) еңбек жазған ғалым.
Отырар, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Ботай қонысы, Бұқара, Хиуа