10-сынып · 1-тоқсан · Өркениет: даму ерекшеліктері

Әлемдік өркениет тарихындағы Ұлы Дала

б.з.д. VIII ғасыр – б.з. XV ғасыр

Ұлы Дала көшпелі және отырықшы өркениеттерді, Шығыс пен Батысты жалғаған көпір болды. Дала халықтарының қоныс аударулары Еуропа мен Азияның саяси картасын өзгертті, ал олар құрған қағанаттар мен империялар Жібек жолының қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Сауда, дипломатия және мәдени алмасу арқылы Ұлы Дала әлемдік тарихтың белсенді қатысушысына айналды.

  1. Дала мен қала

    Көшпелілер отырықшы қалаларға мал, тері, жүн жеткізіп, олардан астық, мата, қолөнер бұйымдарын алды. Бұл өзара тәуелділік Сырдария, Жетісу мен Орталық Азия оазистеріндегі сауда қалаларының өсуіне жағдай жасады.

  2. Халықтардың қоныс аударуы

    IV ғасырдың екінші жартысында ғұндардың батысқа жылжуы Халықтардың ұлы қоныс аударуына түрткі болды. Бұл оқиғалар Батыс Рим империясының әлсіреуіне әсер етіп, Еуропаның саяси картасын өзгертті.

  3. Дала империялары

    552 жылы Бумын қаған негізін қалаған Түрік қағанаты Қара теңізден Маньчжурияға дейінгі жерді біріктірді; Батыс Түрік қағанатының орталығы Суяб болды. XIII ғасырда Шыңғыс хан құрған Моңғол империясы, кейін Алтын Орда Еуразияның үлкен бөлігін бір биліктің астына жинады.

  4. Жібек жолы мен Атлах шайқасы

    Дала мемлекеттері керуен жолдарын бақылап, сауданы қорғады. 751 жылы Талас өзені бойындағы Атлах шайқасында арабтар Қытай әскерін жеңді: Қытайдың батысқа жылжуы тоқтап, аймақта ислам тарала бастады.

  5. Дипломатия мен саяхатшылар

    Моңғол дәуірінде ям (бекет) жүйесі сауда мен елшілер қатынасын жеңілдетті. Француз королі IX Людовик жіберген монах Гильом Рубрук 1253 жылы Жетісудағы Қайалық қаласында болып, оны өз жазбаларында сипаттады.

  6. Тарихи маңызы

    Ұлы Дала технологияларды, діндерді, тауарлар мен идеяларды таратқан өркениеттер арасындағы дәліз болды. Қағанат, ұлыс сияқты мемлекеттік дәстүрлер кейін Қазақ хандығына мұра болып қалды.

Өркениеттер байланысы
Әртүрлі өркениеттердің сауда, соғыс, дипломатия және мәдени алмасу арқылы бір-біріне ықпал етуі.
Халықтардың ұлы қоныс аударуы
IV–VII ғасырлардағы тайпалар мен халықтардың Еуразиядағы жаппай қоныс аударуы; оған ғұндардың батысқа жылжуы түрткі болды.
Қағанат
Түркі халықтарының қаған басқарған ірі мемлекеті.
Ям жүйесі
Моңғол империясындағы ат ауыстыратын бекеттер желісі; хабар мен елшілерді жылдам жеткізуге қызмет етті.

Атлах шайқасы (751), Суяб, Қайалық, Сарайшық

10-сынып