10-сынып · 2-тоқсан · Этникалық және әлеуметтік процестер

Қазақстандағы этногенез және этникалық процестер

б.з.д. VIII ғасыр – XV ғасыр

Қазақ халқының этногенезі — мыңжылдықтарға созылған ұзақ процесс. Оның негізін сақ, үйсін, қаңлы сияқты ежелгі тайпалар құрады, кейін түркі және қыпшақ тайпалары, XIII ғасырдан соң моңғол дәуірінде келіп, жергілікті ортаға сіңген тайпалар қосылды. Оқулықтарда бұл процесс XV ғасырда, Қазақ хандығының құрылуымен негізінен аяқталды деп есептеледі.

  1. Негізгі ұғымдар

    Антропогенез — адамның биологиялық түр ретінде пайда болуы, этногенез — нақты бір халықтың қалыптасуы, этнос — ортақ тілі, мәдениеті, аумағы және «біз» деген өзіндік санасы бар қауымдастық. Қазақстандағы адамның ең ежелгі іздері Қаратаудағы ерте палеолит тұрақтарынан табылған.

  2. Ежелгі негіз

    Б.з.д. I мыңжылдықта Қазақстан аумағын сақ тайпалары мекендеді, кейін Жетісуда үйсіндер, Сыр бойында қаңлылар билік құрды. Үйсін мен қаңлы атаулары кейін Ұлы жүз руларының атауларында сақталды — бұл этникалық сабақтастықтың белгісі.

  3. Түркі және қыпшақ кезеңі

    VI ғасырдан бастап Ұлы Даланы түркі тайпалары біріктіріп, түркі тілі аймақтың ортақ тіліне айналды. XI–XII ғасырларда қыпшақтар кең даланы иеленгені соншалық, ол Дешті Қыпшақ деп аталды. Қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына жатады.

  4. Моңғол дәуірі

    XIII ғасырдағы моңғол жаулап алуы кезінде және одан кейін Қазақстан жеріне найман, керей, жалайыр, қоңырат сияқты тайпалар қоныстанды. Олар жергілікті түркі тайпаларымен араласып, ортақ тіл мен мәдениетке сіңісті.

  5. Процестің аяқталуы

    XIV–XV ғасырларда Ақ Орда, Әбілқайыр хандығы, Моғолстан және Ноғай Ордасы аумағындағы тайпалар жақындасты. XV ғасырдың ортасында Керей мен Жәнібек сұлтандар Шу мен Қозыбасы өңіріне көшіп, Қазақ хандығын құрды. Тарихшылар қазақ этногенезінің негізінен аяқталуын осы оқиғамен байланыстырады.

  6. «Қазақ» этнонимі

    «Қазақ» сөзі алғаш 1245 жылы Египетте жазылған түркі-араб сөздігінде кездеседі. Ортағасырлық деректерде ол көбіне «еркін, азат адам» мағынасында қолданылды, ал XV–XVI ғасырлардан бастап тұтас халықтың атауына айналды.

Антропогенез
Адамның биологиялық түр ретінде пайда болуы және дамуы.
Этногенез
Белгілі бір халықтың шығу тегі мен қалыптасу процесі.
Этнос
Ортақ тілі, мәдениеті, тарихи аумағы және өзіндік санасы бар адамдардың тарихи қауымдастығы.
Этноним
Халықтың, тайпаның немесе этникалық топтың атауы (мысалы, «қазақ», «қыпшақ»).

Шу өңірі, Жетісу, Сыр бойы, Бөріқазған мен Тәңірқазған

10-сынып