10-сынып · 2-тоқсан · Этникалық және әлеуметтік процестер

Қазақтардың ру-тайпалық құрылымы қалыптасуының тарихи шарттары

XV–XVII ғасырлар

Қазақтардың ру-тайпалық құрылымы көшпелі мал шаруашылығы жағдайында қалыптасты: жайылым мен суды бірлесіп пайдалану, маусымдық көшу және сыртқы қауіптен қорғану туыстық бірлестіктерді нығайтты. Рулар тайпаларға, тайпалар кейін үш жүзге бірікті.

  1. Шаруашылық негіз

    Көшпелі мал шаруашылығы жыл бойы жайылымды ауыстыруды талап етті: көктеу, жайлау, күзеу, қыстау. Мұндай көшті жалғыз отбасы емес, бірге қоныстанатын туыс отбасылар тобы ұйымдастырды.

  2. Ру

    Ру — бір атадан тарайтын туыстар қауымы. Ру мүшелерін ортақ ата есімі, ұраны, таңбасы және ортақ қоныс-жайылымы байланыстырды.

  3. Тайпа

    Тайпа — шығу тегі жақын бірнеше рудың одағы. Ол жайылымды бөлісуге, рулар арасындағы дауды шешуге және соғыс кезінде жасақ жинауға мүмкіндік берді.

  4. Ата-жұрт пен ата-мекен

    Ата-жұрт — ата-бабалар қоныстанған, рудың тарихи жады байланған жер; ата-мекен — ұрпақтан ұрпаққа мұра болған туған өлке. Бұл ұғымдар рудың жерге құқығын және тарихи санасын бекітті.

  5. Меридиандық көшу

    Көптеген рулар қысты оңтүстікте — Сыр бойы мен Қаратау етегінде өткізіп, жазда солтүстікке, Сарыарқаның жайлауларына көшті. Таулы Жетісуда қыстау мен жайлау жақын орналасып, таудан етекке қарай тік көшу дамыды.

  6. Жүздердің құрылуы

    Тайпалар үш жүзге — Ұлы, Орта және Кіші жүзге бірікті. Жүздердің пайда болу уақыты даулы: ғалымдар әртүрлі кезеңдерді атайды, ал себептерін табиғи-географиялық аймақтармен, әскери-саяси қажеттілікпен және шаруашылық байланыстармен түсіндіреді.

Ру
Бір атадан тарайтын, ортақ ата есімі, ұраны мен таңбасы бар туыстар қауымы.
Тайпа
Шығу тегі жақын бірнеше рудың ортақ аумақтағы одағы.
Жүз
Белгілі бір аумақты мекендеген ру-тайпалардың ірі бірлестігі; қазақтарда үш жүз болды.
Ата-жұрт
Ата-бабалар қоныстанған, рудың тарихы мен жады байланған жер.

Сарыарқа, Сыр бойы, Қаратау, Жетісу

10-сынып