10-сынып · 2-тоқсан · Этникалық және әлеуметтік процестер

Қазақтардың ру-тайпалық құрылымының ерекшеліктері

Қазақтың ру-тайпалық құрылымы шежіреде сақталды: әр адам жеті атасын білуге міндетті болды, ал рулар жүздер ішінде ортақ ата-бабаға жалғанды. Шежіре мен генеалогиялық аңыздар — ауызша тарихнаманың маңызды дереккөзі, бірақ оларды жазба және археологиялық деректермен салыстырып зерттейді.

  1. Шежіре

    Шежіре — рудың, тайпаның, жүздің шығу тегін ата-бабадан ұрпаққа дейін тізбектейтін генеалогиялық баян. Ол ғасырлар бойы ауызша беріліп, кейін жазбаға түсірілді.

  2. Жеті ата

    Әр қазақ жеті атасын білуге тиіс болды. Жеті атаға толмаған туыстар арасында неке қиюға тыйым салынды (экзогамия) — бұл дәстүр туыстық жүйені сақтап, ұрпақтың денсаулығын қорғады.

  3. Генеалогиялық аңыздар

    Аңыздар бойынша қазақтар Алаш атты ортақ атадан тарайды, ал үш жүз Ақарыс, Жанарыс, Бекарыс атты үш ағайындының ұрпағы ретінде түсіндіріледі. Мұндай аңыздар халық бірлігі идеясын бейнеледі.

  4. Жүздердің құрамы

    Ұлы жүзге үйсін, қаңлы, дулат, албан, суан, жалайыр, шапырашты сияқты рулар; Орта жүзге арғын, найман, қыпшақ, қоңырат, керей, уақ; Кіші жүзге әлімұлы, байұлы, жетіру бірлестіктері кірді.

  5. Жүзден тыс топтар

    Төрелер (Шыңғыс хан ұрпақтары), қожалар (ислам таратушылардың ұрпақтары) және хан мен сұлтандарға қызмет еткен төлеңгіттер ешбір руға кірмеді. Бұл олардың қоғамдағы ерекше орнын көрсетті.

  6. Жазба шежірелер

    XVII ғасырда Хиуа ханы Әбілғазы «Түрік шежіресін» жазды, 1911 жылы Шәкәрім Құдайбердіұлының «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі» жарық көрді. Тарихшылар шежіре мәліметін жазба және археологиялық деректермен салыстырып тексереді.

Шежіре
Ру, тайпа, жүз немесе әулеттің шығу тегін ата-бабадан ұрпаққа дейін тізбектейтін генеалогиялық баян.
Жеті ата
Әр адам білуге тиіс жеті буын ата-баба; жеті атаға дейінгі туыстар арасында неке қиылмады.
Экзогамия
Бір ру ішінде некелесуге тыйым салып, жұбайды басқа рудан алу дәстүрі.
Ұран
Рудың немесе тайпаның соғыста, қауіп төнгенде шақыратын ортақ сөзі, көбіне атақты бабаның есімі.

Алаша хан кесенесі, Жидебай, Хиуа

10-сынып