10-сынып · 2-тоқсан · Этникалық және әлеуметтік процестер
Дәстүрлі қазақ қоғамының әлеуметтік жіктелуінің ерекшеліктері
XV–XVIII ғасырлар
Дәстүрлі қазақ қоғамы ақсүйек және қарасүйек болып бөлінді. Ақсүйектерге билікке мұрагерлік құқығы бар төрелер (хан мен сұлтандар) және діни бедел иесі қожалар жатты. Көбіне қарасүйектен шыққан би мен батыр беделін тегімен емес, ақыл-парасатымен және ерлігімен алды.
Ақсүйек
Ақсүйектерге Шыңғыс хан ұрпақтары — төрелер және қожалар жатты. Хан мен сұлтандар тек төрелерден шықты: бұл жоғарғы билікке мұрагерлік құқықты білдірді.
Хан мен сұлтан
Хан — мемлекет басшысы, ол әскерді басқарып, сыртқы саясатты жүргізді. Ханды сұлтандар ішінен ру басылары мен билер сайлап, ақ киізге көтерді; сұлтандар жекелеген ұлыстар мен ру-тайпаларды басқарды.
Қожалар
Қожалар өздерін ислам таратушылардың ұрпағы санады, діни рәсімдерді атқарып, балаларды оқытты. Төрелер сияқты олар да ешбір руға кірмеді.
Би
Би — әдет-ғұрып құқығын жетік білетін сот, шешен және елші. XVII ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың басында Тәуке хан тұсында Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би «Жеті жарғы» заңдарын жасауға қатысқан деп саналады.
Батыр
Батыр — ерлігімен танылған әскери басшы, бұл атақ тегіне қарамай берілді. XVIII ғасырда жоңғарларға қарсы күресте Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай сияқты батырлар халық жасағын бастады.
Қарасүйек және тәуелді топтар
Халықтың негізгі бөлігі — қарасүйек: ауқатты байлар мен қатардағы шаруалар. Төлеңгіттер хан мен сұлтандарға жеке тәуелді болып қызмет етті, ал соғыста тұтқынға түскен құлдар мен күңдер ең төменгі орында тұрды.
- Ақсүйек
- Шыққан тегіне қарай ерекше мәртебесі бар топ: төрелер (Шыңғыс хан ұрпақтары) мен қожалар.
- Қарасүйек
- Ақсүйекке жатпайтын халықтың негізгі бөлігі; би мен батырлардың көпшілігі осы ортадан шықты.
- Би
- Әдет-ғұрып құқығы бойынша дау шешкен сот, шешен және ел басқаруға қатысқан беделді тұлға.
- Төлеңгіт
- Хан мен сұлтандарға жеке тәуелді болған, ешбір руға кірмеген қызметшілер мен күзетшілер.
Түркістан, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі