10-сынып · 2-тоқсан · Этникалық және әлеуметтік процестер

Дәстүрлі қазақ қоғамының этноәлеуметтік ұйымдасуы

XVI–XVIII ғасырлар

Дәстүрлі қазақ қоғамы бірнеше деңгейден тұрды: отбасы — ауыл — ру — тайпа — жүз — халық. Әр деңгейдің өз басшысы мен міндеті болды. Үш жүз нақты аумақтарды мекендеді: Ұлы жүз — Жетісу мен оңтүстікті, Орта жүз — орталық, солтүстік және шығыс өңірлерді, Кіші жүз — батыс өңірлерді.

  1. Отбасы мен ауыл

    Ең кіші бірлік — отбасы. Бірнеше туыс отбасы бірге көшіп-қонатын ауыл құрады; ауылды тәжірибелі ақсақал немесе ауқатты бай басқарды.

  2. Ру мен тайпа

    Ауылдар бір атадан тарайтын руға, рулар тайпаға бірікті. Ру басылары мен билер жайылымды бөлу, дау шешу, жасақ жинау мәселелерін шешті.

  3. Ұлы жүз

    Ұлы жүз Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда — Іле, Шу, Талас өзендерінің бойында көшіп-қонды. Оның құрамына үйсін, қаңлы, дулат, албан, суан, жалайыр сияқты рулар кірді.

  4. Орта жүз

    Орта жүз Орталық, Солтүстік және Шығыс Қазақстанды, Сыр бойының бір бөлігін мекендеді. Оның негізгі тайпалары — арғын, найман, керей, уақ, қыпшақ, қоңырат.

  5. Кіші жүз

    Кіші жүз Батыс Қазақстанда — Жайық, Елек, Ембі, Ырғыз өзендерінің бойында, Арал маңы мен Сырдың төменгі ағысында көшті. Ол әлімұлы, байұлы және жетіру бірлестіктерінен тұрды.

  6. Жүздердің бірлігі

    Әр жүздің өз ханы болуы мүмкін еді, бірақ жүздер бір халықтың, бір тіл мен мәдениеттің бөлігі саналды. Сыртқы қауіп кезінде үш жүз бірге әрекет етті: оқулықтардағы дерек бойынша 1726 жылы (кей зерттеушілер 1728 жылды атайды) Ордабасыда жоңғарларға қарсы бірігу туралы шешім қабылданды.

Ауыл
Бірге көшіп-қонатын бірнеше туыс отбасының қауымы — көшпелі қоғамның негізгі бірлігі.
Жүз
Белгілі бір аумақты мекендеген ру-тайпалардың ірі бірлестігі; қазақтарда Ұлы, Орта және Кіші жүз болды.
Ақсақал
Тәжірибесі мен беделі үшін құрметтелген, ауыл мен ру істерін шешуге қатысқан қария.

Батыс Қазақстан, Сарыарқа, Жетісу, Ордабасы

10-сынып