10-сынып · 3-тоқсан · Мемлекет, соғыс және революциялар тарихынан

Қазақстан аумағындағы ерте мемлекеттердің саяси ұйымдасуы

б.з.д. VIII ғасыр – б.з. V ғасыры

Қазақстан аумағындағы мемлекеттіліктің алғашқы белгілері сақ, үйсін және қаңлы бірлестіктерінде қалыптасты. Мұрагерлік билік, әскер, алым-салық, белгілі бір аумақ және көрші елдермен дипломатиялық байланыс — ерте мемлекеттің негізгі белгілері. Оларды жазба деректер (парсы, грек, қытай) мен археологиялық ескерткіштер арқылы зерттейміз.

  1. Мемлекет белгілері

    Ғалымдар мемлекеттің белгісі ретінде жоғарғы биліктің болуын, тұрақты әскерді, алым-салық жинауды, белгілі аумақты және қоғамның әлеуметтік топтарға бөлінуін атайды. Бұл белгілер көшпелі қоғамда өзіндік түрде көрінді.

  2. Сақтар

    Б.з.д. VIII–III ғасырларда сақтарда патшалар билік етті, қоғам жауынгерлерге, абыздарға және қауым мүшелері — малшылар мен егіншілерге бөлінді. Парсы деректері сақтардың үш тобын атайды, грек тарихшысы Геродот массагет патшайымы Томиристің парсы патшасы Кирді жеңгенін жазды.

  3. Билеуші әулет белгілері

    Есік қорғанынан табылған «Алтын адам» мен Берел, Шілікті обалары ақсүйектердің жеке жерленгенін көрсетеді. Бай әшекейлер, қару мен күміс тостағандағы жазу биліктің тұрақты әрі мұрагерлік болғанын дәлелдейді.

  4. Үйсіндер

    Б.з.д. II ғасыр – б.з. V ғасырында Жетісуды мекендеген үйсіндердің жоғарғы билеушісі гуньмо (күнби) деп аталды, билік мұрагерлік жолмен берілді. Қытай жылнамалары үйсіндердің көп жасағы болғанын жазады, ал Хань империясымен әулеттік неке арқылы одақ жасалды.

  5. Қаңлылар

    Қаңлы мемлекетінің орталығы Сырдарияның орта ағысы мен Қаратау өңірінде болды. Қаңлылар көрші отырықшы аймақтарды бағындырып, олардан алым алды; олардың мәдениеті Отырар–Қаратау мәдениеті ретінде белгілі.

  6. Маңызы

    Ерте көшпелі бірлестіктерде билік, әскер, салық және сыртқы саясат жүйесі қалыптасты. Бұл тәжірибені кейінгі Түркі қағанаты мен оның мұрагерлері жалғастырды.

Ерте саяси бірлестік
Тайпалар одағы негізінде құрылған, жоғарғы билеушісі, әскері және алым-салық жүйесі бар алғашқы мемлекеттік құрылым.
Гуньмо (күнби)
Үйсін мемлекетінің жоғарғы билеушісінің атауы; бұл лауазым мұрагерлік жолмен берілді.
Тиграхауда
Парсы деректеріндегі «сүйір бөрікті сақтар» — Сырдария мен Жетісу өңірін мекендеген сақ тобының атауы.

Есік қорғаны, Жетісу, Сыр бойы, Берел қорғандары

10-сынып