10-сынып · 3-тоқсан · Мемлекет, соғыс және революциялар тарихынан

Түркі империясы — көшпенділер мемлекеттілігінің классикалық үлгісі. Түркі империясының мұрагерлері

VI ғасыр – XIII ғасырдың басы

552 жылы құрылған Түркі қағанаты Ұлы Дала көшпенділерінің мемлекеттік құрылымының классикалық үлгісіне айналды: қаған билігі, лауазымдар жүйесі, әскери-әкімшілік бөлініс пен «төре» заңы қалыптасты. Батыс Түрік, Түргеш, Қарлұқ қағанаттары, Оғыз, Қимақ, Қарахан және Қыпшақ мемлекеттері осы дәстүрді жалғастырды.

  1. Құрылуы

    552 жылы Алтай түріктерінің көсемі Бумын жужандарды талқандап, қаған атағын алды. Батыс бөлігін оның інісі Істемі қаған басқарып, қағанат шекарасын Қара теңізге дейін кеңейтті.

  2. Билік жүйесі

    Жоғарғы билік көктен (Тәңірден) берілген деп саналған қағанда болды. Қағанның орынбасары — ябғу, әскер мен аймақтарды басқаратын шадтар, ханзадалар — тегіндер, салық жинаған тудундар мен бұйрықтар болды.

  3. Ел және төре

    Мемлекет «ел» деп аталды, ал қоғамдық өмір әдет-ғұрыптық заң — «төре» арқылы реттелді. Билік қаған әулетінің ішінде ағадан ініге берілу дәстүрімен ауысты; қағанат сол және оң қанатқа бөлінді.

  4. Батыс Түрік қағанаты

    603 жылы қағанат Шығыс және Батыс болып бөлінді. Батыс Түрік қағанатының ордасы Жетісудағы Суяб қаласы болды, ал халқы «он оқ будун» — он тайпа одағы деп аталды.

  5. Мұрагерлер

    Түргеш (704–756), Қарлұқ (756–940) қағанаттары Жетісуда, Оғыз мемлекеті Сырдарияның төменгі ағысында (астанасы Жанкент), Қимақ қағанаты Ертіс бойында құрылды. Қарахандар мен Қыпшақ хандығы қаған, хан, ябғу атауларын сақтап, түркілік билік дәстүрін XIII ғасырға дейін жалғастырды.

  6. Маңызы

    Түркі қағанаты Қытайдан Византияға дейінгі Ұлы Жібек жолын бақылап, ірі халықаралық державаға айналды. Оның билік құрылымы мен дәстүрлері кейінгі Қазақ хандығына дейін жетті.

Қағанат
Жоғарғы билеушісі қаған болған көшпелі түркі мемлекеті; қаған билігі Тәңірден берілген деп саналды.
Ябғу
Қағаннан кейінгі екінші лауазым; әдетте қаған әулетінен шыққан, мемлекеттің бір бөлігін басқарған тұлға.
Он оқ будун
«Он оқ халқы» — Батыс Түрік қағанатын құраған он тайпалық одақ: бес дулу және бес нушиби тайпасы.
Тудун
Бағынышты аймақтардан салық жинап, қаған атынан бақылау жүргізген лауазым иесі.

Суяб, Алтай, Атлах шайқасы (751), Жанкент, Тараз

10-сынып