10-сынып · 3-тоқсан · Мемлекет, соғыс және революциялар тарихынан
Шыңғысхан империясы және оның мұрагерлері
XIII–XV ғасырлар
1206 жылы құрылған Моңғол империясы Шыңғысхан ұлдарының ұлыстарына бөлінді, Қазақстан жері Жошы, Шағатай және Үгедей ұлыстарының құрамына енді. Ұлыстар негізінде Алтын Орда, Ақ Орда, Моғолстан, Ноғай Ордасы және Әбілқайыр хандығы қалыптасты. Олар Шыңғыс әулетінің билік ету құқығы, құрылтай мен Жасақ заңы сияқты дәстүрлерді Қазақ хандығына жеткізді.
Империяның құрылуы
1206 жылы Онон өзені бойындағы құрылтайда Темүжін Шыңғысхан деп жарияланды. Ол «Ұлы Жасақ» заңдар жинағын енгізіп, әскерді ондық, жүздік, мыңдық және түмен жүйесімен ұйымдастырды.
Қазақстанды жаулау
1218 жылы Отырарда моңғол керуенінің қырылуы соғысқа сылтау болды. 1219 жылдың күзінде моңғолдар Отырарды қоршады, қала алты айға жуық қорғанып барып құлады; кейін Сырдария бойындағы қалалар жаулап алынды.
Ұлыстарға бөлу
Шыңғысхан империяны ұлдарына ұлыс етіп бөлді. Жошы Ертістен батысқа қарай Дешті Қыпшақ жерін, Шағатай Жетісудың оңтүстігі мен Мәуереннахрды, Үгедей Батыс Моңғолия мен Тарбағатай, Ертістің жоғарғы ағысын алды.
Жошы ұлысы — Алтын Орда
Жошының ұлы Бату батыс жорықтарынан кейін Еділдің төменгі ағысында Сарай қаласын астана етіп, Алтын Орданы құрды. Жайық бойындағы Сарайшық сауда орталығы және хандардың жерленетін жері болды.
Жаңа мемлекеттер
XIV ғасырдың ортасында Шағатай ұлысының шығысында Моғолстан (1348) құрылды. Жошы ұлысының сол қанатында астанасы Сығанақ болған Ақ Орда нығайды, XIV ғасырдың соңында Ноғай Ордасы, 1428 жылы Әбілқайыр хандығы пайда болды.
Билік дәстүрі
Хан тек Шыңғыс ұрпағынан — төреден сайланды, маңызды мәселелер құрылтайда шешілді, ханның жарлығы «жарлық» деп аталды. Бұл «ақ сүйек» дәстүрі Қазақ хандығында XIX ғасырға дейін сақталды.
- Ұлыс
- Моңғол империясында хан әулетінің мүшесіне халқымен және жерімен берілген иелік; кейін дербес мемлекетке айналды.
- Ұлы Жасақ
- Шыңғысхан енгізген заңдар жиынтығы: әскери тәртіпті, сот пен мемлекеттік басқаруды реттеді.
- Құрылтай
- Хан әулеті мен ақсүйектердің жиналысы; онда хан сайланып, соғыс пен бейбітшілік мәселелері шешілді.
- Төре (ақ сүйек)
- Шыңғысхан ұрпақтары; хан тағына тек солар отыра алды.
Жошы хан кесенесі, Отырар, Ұлытау, Сарайшық, Жетісу