10-сынып · 3-тоқсан · Мемлекет, соғыс және революциялар тарихынан

Қазақ хандығы: мемлекеттің саяси институттары

XV–XIX ғасырлар

1465 жылы Керей мен Жәнібек құрған Қазақ хандығы Қазақстан аумағындағы мемлекеттіліктің заңды жалғасы болды. Мемлекетті хан басқарды, билер сот пен кеңес қызметін атқарды, маңызды мәселелер құрылтайда шешілді. Құқық «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы» және Тәуке ханның «Жеті жарғысы» арқылы реттелді.

  1. Хандықтың құрылуы

    Әбілқайыр хандығындағы тартыстан кейін Керей мен Жәнібек өз ұлыстарымен Моғолстанның батысына, Шу мен Қозыбасы өңіріне көшті. 1465 жылы олар Қазақ хандығын құрды; бұл туралы Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегі хабарлайды.

  2. Хан

    Хан тек төре — Шыңғыс ұрпағынан сайланып, ақ киізге көтерілді. Ол сыртқы саясатты басқарып, соғыс пен бітім мәселесін шешті, әскерді бастады, жоғарғы сот міндетін атқарып, жайылымдарды бөлді.

  3. Сұлтандар мен батырлар

    Сұлтандар — ханның туыстары — ұлыстар мен әскери жасақтарды басқарды. Батырлар әскери қолбасшы болып, елді сыртқы жаудан қорғады және кеңестерде ықпалды дауысқа ие болды.

  4. Билер

    Билер ру өкілдері, дала соты мен шешендері болды: дауларды әдет-ғұрып заңы бойынша шешіп, ханға кеңес берді. Үш жүздің атақты билері — Төле би, Қазыбек би және Әйтеке би Тәуке хан тұсында Түркістан маңындағы Күлтөбеде бас қосты.

  5. Құрылтай мен заңдар

    Хан сайлау, соғыс жариялау, бітім жасау сияқты аса маңызды мәселелер құрылтайда (маслихатта) шешілді. Заңдар Қасым хан, Есім хан тұсында жүйеленіп, XVII ғасырдың соңында Тәуке ханның «Жеті жарғысымен» толықтырылды: онда жер, отбасы, әскер, қылмыс пен сот туралы ережелер болды.

  6. Астаналары

    Хандықтың алғашқы орталығы Сығанақ болды, кейін саяси орталық Түркістанға (Ясыға) ауысты. Көптеген хандар, билер мен батырлар Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің маңына жерленді.

Құрылтай (маслихат)
Хан, сұлтандар, билер мен батырлар қатысқан жалпыхалықтық жиналыс; онда хан сайланып, соғыс пен бітім мәселелері шешілді.
Би
Әдет-ғұрып заңын білетін, дау шешетін және ханға кеңес беретін ру өкілі, дала соты.
Төре
Шыңғысхан ұрпақтары — «ақ сүйек»; хан мен сұлтандар тек осы топтан шықты.
«Жеті жарғы»
Тәуке хан тұсында билер қатысуымен жасалған қазақ әдет-ғұрып құқығының жинағы.

Түркістан, Сығанақ, Шу өңірі, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі

10-сынып