10-сынып · 3-тоқсан · Мемлекет, соғыс және революциялар тарихынан

Мемлекеттік егемендікті қалпына келтіру жолындағы қазақ халқының күресі

XVIII ғасыр – XX ғасырдың басы

XVIII ғасырда Жоңғар шапқыншылығы мен ішкі алауыздық қазақ жүздерін Ресейдің қамқорлығын іздеуге мәжбүр етті, ал XIX ғасырда хан билігі жойылып, қазақ жері отарға айналды. Егемендікті қалпына келтіру үшін Сырым Датұлы, Исатай мен Махамбет, Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыстар болды. Бұл күрес 1917 жылы Алаш автономиясы мен Алашорда үкіметінің құрылуымен жалғасты.

  1. Егемендіктен айырылу себептері

    Жоңғар шапқыншылығы, жүздердің бытыраңқылығы және орталық биліктің әлсіреуі хандарды сыртқы қолдау іздеуге итермеледі. 1731 жылы Кіші жүздің ханы Әбілқайыр Ресейдің қамқорлығын қабылдады, кейін Орта жүз билеушілері де ант берді.

  2. Хан билігінің жойылуы

    Ресей бекіністер шебін салып, қазақ жерін біртіндеп әкімшілік бақылауға алды. 1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы жарғы» Орта жүзде, 1824 жылы Кіші жүзде хан билігін жойды, ал 1867–1868 жылдардағы Уақытша ережелер қазақ даласын толық отарлық басқаруға бағындырды.

  3. XVIII ғасырдың соңы – XIX ғасырдың басы

    Сырым Датұлы бастаған көтеріліс (1783–1797) Кіші жүзде жерді қорғау мен хан озбырлығына қарсы бағытталды. Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған көтеріліс (1836–1838) Бөкей Ордасында хан мен шонжарлардың жерді тартып алуына қарсы болды.

  4. Кенесары Қасымұлы

    1837–1847 жылдардағы көтеріліс — қазақ мемлекеттілігін қалпына келтіруге бағытталған ең ірі қозғалыс. 1841 жылы Кенесары үш жүздің ханы болып сайланып, мемлекеттік басқару, салық және әскер жүйесін қайта құрды.

  5. Отарлауға қарсы қозғалыстар

    Жанқожа Нұрмұхамедұлы (1856–1857) Сырдария бойында, Есет Көтібарұлы Кіші жүзде күресті, 1868–1870 жылдары Торғай мен Маңғыстауда реформаға қарсы көтерілістер болды. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс отаршылдыққа қарсы бүкіл халықтық наразылыққа ұласты.

  6. Алаш автономиясы

    1917 жылғы желтоқсанда Орынбордағы екінші жалпықазақ съезі Алаш автономиясын жариялап, Әлихан Бөкейханов басқарған Алашорда үкіметін құрды. Үкіметтің орталығы Семей болды, батыс бөлімшесі Жымпитыда жұмыс істеді; Алашорда 1920 жылы таратылды.

Егемендік
Мемлекеттің ішкі және сыртқы істерде өз еркімен шешім қабылдау құқығы, басқа мемлекетке тәуелсіздігі.
Ұлт-азаттық қозғалыс
Халықтың отарлық езгіден құтылу, жері мен саяси дербестігін қалпына келтіру үшін жүргізген күресі.
Протекторат
Әлсіз мемлекеттің күшті мемлекеттің қамқорлығын қабылдап, сыртқы саясатта соған тәуелді болуы.
Автономия
Ұлттық аумақтың ірі мемлекет құрамында ішкі істерін өзі басқару құқығы.

Семей, Орынбор, Торғай өңірі, Жайық бойы, Бөкей Ордасы

10-сынып