10-сынып · 3-тоқсан · Мемлекет, соғыс және революциялар тарихынан
Қазақ мемлекеттілігінің кеңестік түрі
1920–1990 жылдар
1920 жылы РКФСР құрамында Қырғыз (Қазақ) Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы құрылып, 1936 жылы Қазақ КСР-і одақтас республика мәртебесін алды. Республиканың конституциясы, жоғарғы органдары мен шекарасы болды, бірақ нақты билік Мәскеудегі орталық пен Коммунистік партияның қолында тұрды. Кеңестік республика аумақтың бірігуі мен басқару жүйесінің қалыптасуы арқылы болашақ тәуелсіз мемлекеттің негізін қалады.
Автономияның құрылуы
1920 жылы кеңес өкіметі Алашорданы таратып, ұлттық автономияның кеңестік үлгісін ұсынды. 1920 жылғы 26 тамызда Қырғыз АКСР-ін құру туралы декрет шықты, астанасы Орынбор болды.
Құрылтай съезі
1920 жылғы қазанда Орынборда Кеңестердің құрылтай съезі өтіп, «Еңбекшілер құқықтарының декларациясын» қабылдады. Республиканың Орталық атқару комитеті мен Халық комиссарлары кеңесі құрылды; Халық ағарту комиссары болып Ахмет Байтұрсынұлы тағайындалды.
Жерлердің бірігуі
1924–1925 жылдардағы Орта Азиядағы ұлттық-аумақтық межелеу нәтижесінде Сырдария және Жетісу облыстарының қазақтар мекендеген аудандары республикаға қосылды. Осылайша қазақ жерлерінің басым бөлігі бір республика шегінде біріктірілді.
Атауы мен астанасы
1925 жылы республика Қазақ АКСР-і деп аталып, астана Орынбордан Ақмешітке көшірілді, қала Қызылорда деп аталды. Орынбор губерниясы РКФСР-ге қайтарылды, ал 1929 жылы астана Алматыға ауыстырылды.
Одақтас республика
1936 жылғы 5 желтоқсанда КСРО Конституциясы бойынша Қазақ АКСР-і Қазақ КСР-і болып, одақтас республика мәртебесін алды. Республиканың өз конституциясы, Жоғарғы Кеңесі мен үкіметі болды, ресми түрде КСРО-дан шығу құқығы да жазылды.
Шектеулі егемендік
Шын мәнінде маңызды шешімдерді Мәскеу мен Коммунистік партия қабылдады, ал ұжымдастыру, ашаршылық пен саяси қуғын-сүргін халыққа ауыр тиді. Соған қарамастан кеңестік республиканың шекарасы, мекемелері мен ұлттық кадрлары 1991 жылғы тәуелсіздіктің негізі болды.
- Автономиялық республика (АКСР)
- Одақтас республика құрамындағы ұлттық республика; ішкі істерінің бір бөлігін өзі басқарды, бірақ шешімдері орталыққа бағынды.
- Одақтас республика
- КСРО-ның тікелей құрамындағы, өз конституциясы мен үкіметі бар, ресми түрде одақтан шығу құқығы жазылған республика.
- Ұлттық-аумақтық межелеу
- 1924–1925 жылдары Орта Азияда ұлттық республикалар мен облыстардың шекараларын халықтың ұлттық құрамына қарай белгілеу.
Орынбор, Қызылорда, Алматы