10-сынып · 3-тоқсан · Мемлекет, соғыс және революциялар тарихынан
Қазақ мемлекеттілігінің эволюциясы
б.з.д. VIII ғасыр – XX ғасырдың соңы
Қазақстан аумағындағы мемлекеттілік сақ, үйсін, қаңлы бірлестіктерінен Түркі қағанатына, Жошы ұлысы мен Ақ Ордаға, Қазақ хандығына, Алаш автономиясы мен кеңестік республикаға, одан тәуелсіз Қазақстанға дейін ұзақ жол жүрді. Түрлері билік құрылымы мен дербестік деңгейі жағынан ерекшеленгенімен, олардың арасында аумақ, халық және билік дәстүрі бойынша сабақтастық сақталды.
Ерте мемлекеттер
Сақтарда патшалар, үйсіндерде гуньмо, қаңлыларда мұрагер билеушілер болды; биліктің мұрагерлігі, әскер мен алым-салық — мемлекеттің алғашқы белгілері. Бұл бірлестіктер тайпалар одағына негізделді.
Түркі үлгісі
552 жылы құрылған Түркі қағанаты көшпелі мемлекеттің классикалық үлгісін жасады: Тәңірден берілген қаған билігі, ябғу, шад, тудун лауазымдары, сол және оң қанат, «төре» заңы. Кейін Батыс Түрік қағанатының Суябтағы ордасы Жетісуды түркі мемлекеттілігінің басты орталықтарының біріне айналдырды.
Шыңғыс әулетінің дәстүрі
XIII ғасырдан бастап хан тек Шыңғыс ұрпағынан сайланды, құрылтай мен Жасақ дәстүрі орнықты. Жошы ұлысының сол қанатындағы Ақ Орда (астанасы Сығанақ) Қазақ хандығының тікелей бастауы болды.
Қазақ хандығы
1465 жылы құрылған хандық — қазақ халқының өз ұлттық мемлекеті. Хан, билер, батырлар мен құрылтай билігі бір-бірін толықтырды, ал «Жеті жарғы» әдет-ғұрып құқығын жүйеледі; Түркістан хандықтың саяси және рухани орталығы болды.
Егемендік үшін күрес және кеңестік түр
XIX ғасырда хан билігі жойылғаннан кейін ұлт-азаттық қозғалыстар мемлекеттілікті қалпына келтіруге ұмтылды, 1917 жылы Алаш автономиясы жарияланды. 1920 жылы құрылған автономия 1936 жылы одақтас Қазақ КСР-іне айналды — шекарасы мен мекемелері болғанымен, егемендігі шектеулі еді.
Тәуелсіз Қазақстан
1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан тәуелсіздігін жариялады, 1995 жылғы Конституция оны демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік унитарлы мемлекет деп бекітті. Бұл — ғасырлар бойғы мемлекеттік дәстүрдің жаңа сатыдағы жалғасы.
- Мемлекеттілік сабақтастығы
- Бір аумақтағы мемлекеттердің халқы, жері, билік дәстүрі мен институттары арқылы бір-бірімен байланысы, ізбасарлығы.
- Мемлекет түрі
- Жоғарғы биліктің ұйымдастырылуы мен аумақтық құрылысы: қағанат, хандық, автономия, одақтас республика, тәуелсіз республика.
- Унитарлы мемлекет
- Құрамында дербес мемлекеттік құрылымдары жоқ, біртұтас конституциясы мен заңдары бар мемлекет; Қазақстан — унитарлы мемлекет.
Түркістан, Суяб, Сығанақ, Семей, Алматы, Астана