10-сынып · 4-тоқсан · Мәдениеттің дамуы

Қазақ халқының материалдық мәдениеті және қолданбалы қолөнері

Көшпелі өмір салты баспана мен тұрмыстық бұйымның жеңіл, жиналмалы әрі берік болуын талап етті. Сондықтан киіз үй, киіз басу, зергерлік, ағаш пен тері өңдеу бір мезгілде тұрмыс қажетін өтеп, көркемдік талғамды да көрсетті. Бұл дәстүрдің тамыры сақтардың «аң стиліне» дейін барады.

  1. Мәдениет құрылымы

    Мәдениет материалдық (баспана, киім, құрал, әшекей) және рухани (тіл, наным, өнер, салт) болып бөлінеді. Дала өркениеті көшпелі мал шаруашылығына негізделді, сондықтан бұйымдар көшіп-қонуға ыңғайлы жасалды.

  2. Киіз үй

    Киіз үйдің ағаш сүйегі — кереге, уық, шаңырақ және есік — бірнеше сағатта жиналып, түйеге артылады. Шаңырақ отбасы мен ұрпақ сабақтастығының белгісі саналды, ол бүгін Қазақстан елтаңбасында бейнеленген. 2014 жылы киіз үй жасау дәстүрі ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енді.

  3. Киіз басу және кесте

    Жүннен киіз басу — әйелдердің ұжымдық еңбегі. Текемет бетіне түрлі түсті жүнмен өрнек басылса, сырмақ түрлі түсті киіз қиындыларын біріктіріп сыру арқылы жасалды. Үйдің төріне кестелі тұскиіз ілінді.

  4. Зергерлік

    Зергерлер негізінен күмістен сақина, білезік, сырға, алқа, шолпы, өңіржиек соқты. Әшекейлер сұлулықпен бірге отбасының дәулетін, әйелдің жасы мен әлеуметтік жағдайын білдірді, кейбіреуі тұмар ретінде қолданылды.

  5. Ағаш және тері өңдеу

    Ағаш ұсталары кебеже, асадал, төсек, тостаған, ожау жасап, оларды оймыш өрнекпен әшекейледі. Теріден саба, торсық, ер-тұрман тігілді. Ер-тұрман мен ат әбзелі күміспен күптелді.

  6. Тамыры мен маңызы

    Есік қорғанындағы «Алтын адам» мен Берел қорғандарындағы ағаш, киіз бұйымдар сақтардың «аң стилін» көрсетеді. Түркістандағы Тайқазан (1399) — ортағасырлық металл құю өнерінің шыңы. Ою-өрнек, мысалы «қошқар мүйіз», құт-береке тілегін білдірді.

Материалдық мәдениет
Адам қолымен жасалған заттай мұра: баспана, киім, құрал, тұрмыстық бұйым, әшекей.
Қолданбалы өнер
Күнделікті қолданылатын бұйымдарды көркем етіп жасау өнері: киіз басу, зергерлік, ағаш оюы, кесте.
Ою-өрнек
Бұйымды безендіретін қайталанатын сурет-белгілер жүйесі; әр өрнектің өз мағынасы болды.
Мәдени мұра
Ата-бабадан қалған, ұрпаққа сақталып берілетін материалдық және рухани құндылықтар.

Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Есік қорғаны, Берел қорғандары

10-сынып