10-сынып · 4-тоқсан · Мәдениеттің дамуы

Қазақтардың дәстүрлі дүниетанымы

Қазақтың дүниетанымы ғасырлар бойы қабат-қабат қалыптасты: көне тәңіршілдік, табиғат пен отқа табыну, ата-баба аруағын қастерлеу және ислам. Ислам ертедегі нанымдарды толық ығыстырмай, олармен астасып кетті. Бұл бірлік салт-дәстүр, әдет-ғұрып пен рәсімдерде, халықтың ділінде сақталды.

  1. Тәңіршілдік

    Көне түркілер көк аспанды — Тәңірді жоғарғы құдай деп танып, әйел, бала мен ошақты қорғайтын Ұмай ананы және киелі Жер-Суды қастерледі. Тәңір мен Ұмай Орхон-Енисей жазбаларында аталады.

  2. Табиғат пен отқа табыну

    Табиғат құбылыстары, тау, бұлақ, жануарлар жанды әрі киелі саналды; аңыздарда көк бөрі түркілердің арғы атасы ретінде бейнеленді. От тазартушы күш болып есептелді: отпен аластау, жаңа түскен келіннің отқа май құюы осыдан шыққан. Бақсылар қобызбен емдеу рәсімдерін жасады.

  3. Ата-баба аруағы

    Қайтыс болған ата-бабалардың рухы — аруақ ұрпағын қолдайды деп сенілді, сондықтан «Аруақ қолдасын» деген тілек, ас беру, әулиелер басына зиярат ету дәстүрі қалыптасты. Әр қазақ жеті атасын білуге міндетті болды.

  4. Исламның таралуы

    Ислам Оңтүстік Қазақстанға VIII ғасырдан ене бастады, ал Қарахан мемлекетінде X ғасырда мемлекеттік дінге айналды. XII ғасырда Қожа Ахмет Ясауи сопылық ілімді түркі тілінде жырлап, исламды дала халқына жақындатты.

  5. Салт-дәстүр мен рәсімдер

    Адам өмірінің әр кезеңі рәсіммен белгіленді: шілдехана, бесікке салу, тұсау кесу, құдалық пен үйлену тойы, жоқтау мен ас беру. Наурыз мейрамы көктемгі күн мен түннің теңелуімен байланысты көне жаңа жыл ретінде сақталды.

  6. Діл және құндылықтар

    Қонақжайлылық, үлкенді құрметтеу, асар арқылы бір-біріне көмектесу, жеті атаға дейін қыз алыспау сияқты нормалар қауымды біріктірді. Дүниетаным адамның табиғатпен, қауыммен және ата-бабамен байланысын реттеп отырды.

Тәңіршілдік
Көк аспанды — Тәңірді жоғарғы құдай деп танитын көне түркілердің наным жүйесі.
Салт-дәстүр
Ұрпақтан ұрпаққа беріліп, қоғамда қалыптасқан тұрмыс пен мінез-құлық ережелері; әдет-ғұрып та осыған жақын ұғым.
Рәсім
Туу, үйлену, жерлеу сияқты маңызды оқиғаға байланысты белгілі бір тәртіппен орындалатын рәміздік әрекеттер.
Діл (менталитет)
Халықтың ойлау жүйесінің, мінез-құлқы мен құндылықтарының тұрақты ерекшеліктері.

Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Бекет ата мешіті, Таңбалы

10-сынып