10-сынып · 4-тоқсан · Мәдениеттің дамуы

Тарихи және мәдени ескерткіштер

Қазақстан жерінде қола дәуірінің жартас суреттерінен бастап ортағасырлық кесенелер мен жерасты мешіттеріне дейін мыңдаған ескерткіш сақталған. Олар жазба дерек аз кезеңдердің өзін тануға мүмкіндік береді. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Таңбалы петроглифтері және Жібек жолының қалашықтары ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген.

  1. Ескерткіш түрлері

    Тарихи-мәдени ескерткіштер археологиялық (қорғандар, қалашықтар), сәулет (кесене, мешіт), монументтік өнер (петроглиф, балбал тас) және киелі орындар болып бөлінеді. Әрқайсысы өз дәуірінің тұрмысы, сенімі мен шеберлігі туралы дерек береді.

  2. Таңбалы

    Алматыдан солтүстік-батысқа қарай, Шу-Іле тауларындағы (Анырақай) шатқалда негізінен қола дәуіріне жататын мыңдаған петроглиф бар. Ерекше бейнелер — «күн басты» құдайлар мен рәсім көріністері. Таңбалы 2004 жылы ЮНЕСКО тізіміне енді.

  3. Айша бибі мен Ақыртас

    Тараз маңындағы XI–XII ғасырлардағы Айша бибі кесенесі ою-өрнекті терракота кірпішпен қапталған; ол махаббат туралы аңызбен байланысты. Ақыртас — қызыл құмтас блоктардан салынған ірі ортағасырлық кешен, оның нақты қызметі туралы ғалымдар әлі пікірталас жүргізуде.

  4. Ясауи кесенесі

    Түркістандағы кесене XIV ғасырдың соңында Әмір Темірдің бұйрығымен салына бастады, бірақ ол қайтыс болған соң бас қасбеті аяқталмай қалды. Ішінде 35-ке жуық бөлме, Орталық Азиядағы ең үлкен күмбездердің бірі бар. 2003 жылы ол Қазақстаннан ЮНЕСКО тізіміне енген алғашқы нысан болды.

  5. Бекет ата мешіті

    Маңғыстаудағы Оғыланды шатқалында Бекет ата жартас ішіне қашап салған жерасты мешіті орналасқан. Ол бүгінде мыңдаған адам келетін зиярат орны.

  6. Мұраны қорғау

    Ескерткіштерді мемлекет заңмен қорғайды: оларды бұзуға, рұқсатсыз қазуға тыйым салынған. 2014 жылы Ақыртас, Талғар, Қайалық сияқты Жібек жолы қалашықтары ЮНЕСКО тізіміне енді. Мұраны сақтау — зерттеу, қалпына келтіру және көпшілікке таныту.

Кесене
Қайтыс болған белгілі адамның басына салынған күмбезді құрылыс (мавзолей).
Петроглиф
Жартасқа қашалып немесе ойылып салынған көне сурет.
Мәдени мұраны қорғау
Ескерткіштерді заңмен қорғау, зерттеу, қалпына келтіру және ұрпаққа жеткізу жөніндегі шаралар.
Бүкіләлемдік мұра
Бүкіл адамзат үшін құнды деп танылып, ЮНЕСКО тізіміне енгізілген табиғи және мәдени нысандар.

Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Таңбалы, Айша бибі кесенесі, Ақыртас, Бекет ата мешіті

10-сынып