10-сынып · 4-тоқсан · Мәдениеттің дамуы
Қазақ халқының әдеби және музыкалық мұрасы
Жазба деректер аз дала қоғамында тарих пен құндылықтарды ұрпаққа ауыз әдебиеті мен музыка жеткізді. Батырлар жыры мен лиро-эпос, жыраулар толғауы, ақындар айтысы және күй өнері халықтың тарихи жадын сақтады. XIX ғасырда Абай Құнанбайұлы жазба әдебиеттің жаңа кезеңін бастады.
Ауыз әдебиеті
Ертегі, мақал-мәтел, жұмбақпен қатар халық батырлар жырын («Қобыланды батыр», «Алпамыс батыр», «Ер Тарғын») және лиро-эпостық жырларды («Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Қыз Жібек») ұрпақтан ұрпаққа жатқа айтып жеткізді. Олар ерлікті, адалдықты, елге берілгендікті дәріптеді.
Жыраулар поэзиясы
XV–XVIII ғасырларда жыраулар хан жанындағы ақылшы әрі ел мүддесін айтушы болды. Асан қайғы халқына «Жерұйық» іздеді, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз толғаулары ерлік пен туған жерді жырлады, Бұқар жырау Абылай ханға кеңес берді.
Ақындар мен айтыс
XIX ғасырда Махамбет Өтемісұлы көтеріліс рухын жырлады, Дулат, Шортанбай отарлау кезеңінің мұңын айтты. Суырыпсалма ақындардың сөз сайысы — айтыс халықтың көзқарасын ашық білдірудің алаңы болды; 2015 жылы ол ЮНЕСКО тізіміне енді.
Күй өнері
Аңыз бойынша қобыз бен күйдің атасы — Қорқыт. Күй — сөзсіз аспаптық шығарма, ол тарихи оқиғаны, табиғатты, адам сезімін баяндайды. Батыс өңірде қағып ойналатын төкпе, Арқа мен шығыста саусақпен шертіп ойналатын шертпе мектебі қалыптасты; Тәттімбет — шертпе шебері.
Құрманғазы мен Дәулеткерей
Бөкей Ордасынан шыққан Құрманғазы Сағырбайұлы «Сарыарқа», «Адай», «Кішкентай» күйлерін шығарды; «Кішкентай» Исатай–Махамбет көтерілісімен байланыстырылады. Дәулеткерей Шығайұлының «Жігер», «Қос алқа» күйлері — төкпе мектебінің үлгілері.
Абай мұрасы
Абай Құнанбайұлы (1845–1904) өлеңдері мен «Қара сөздерінде» білімге, еңбекке, адамгершілікке шақырды, Пушкин, Лермонтов, Крылов шығармаларын аударды. «Көзімнің қарасы» сияқты әндері халық арасына кең тарады. Ол қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы саналады.
- Жырау
- Хан жанында ақылшы болған, толғау арқылы ел тағдыры туралы ой айтқан ақын-ойшыл.
- Айтыс
- Екі ақынның домбырамен суырып салып айтатын сөз сайысы.
- Күй
- Домбыра, қобыз сияқты аспапта орындалатын, белгілі бір оқиғаны немесе сезімді баяндайтын сөзсіз шығарма.
- Лиро-эпос
- Махаббат пен адам тағдырын баяндайтын жыр-дастан («Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Қыз Жібек»).
Жидебай, Қорқыт ата ескерткіші, Бөкей Ордасы, Қозы Көрпеш – Баян сұлу кесенесі