10-сынып · 4-тоқсан · Мәдениеттің дамуы

Кеңестік кезеңдегі мәдениет саласындағы жетістіктер мен қайшылықтар

1920–1991 жылдар

Кеңес билігі тұсында Қазақстанда жаппай сауаттылыққа қол жеткізіліп, кәсіби театр, опера, кино және ғылым пайда болды. Бірақ мәдениет коммунистік идеологияға бағындырылды: шығармашылыққа цензура қойылды, ұлт зиялыларының көрнекті өкілдері 1937–1938 жылдары атылды. Сондықтан бұл кезеңнің мұрасы жетістік пен қасіреттің қатар жүруімен ерекшеленеді.

  1. Сауатсыздықты жою

    1920 жылдардан ересектерге арналған ликбез мектептері ашылып, ауылдарда «қызыл отаулар» жұмыс істеді. 1928 жылы Алматыда Қазақ педагогикалық институты, 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті құрылды. Халықтың сауаттылығы бірнеше онжылдықта күрт өсті.

  2. Жазудың өзгеруі

    А. Байтұрсынұлы араб графикасы негізінде жасаған «төте жазу» 1929 жылы латын әліпбиімен, ал 1940 жылы кирилл әліпбиімен ауыстырылды. Бір ұрпақтың көзінше екі рет жазудың өзгеруі бұрынғы кітаптар мен құжаттарды оқуды қиындатты.

  3. Кәсіби өнердің тууы

    1926 жылы Қызылордада М. Әуезовтің «Еңлік – Кебек» пьесасымен тұңғыш қазақ драма театры ашылды. Алматыда опера және балет театры құрылып, «Қыз Жібек», «Абай» опералары қойылды; Күләш Байсейітова атақты әншіге айналды.

  4. Соғыс жылдары

    1941–1944 жылдары Алматыға «Мосфильм» мен «Ленфильм» көшіріліп, Орталық біріккен киностудия жұмыс істеді; С. Эйзенштейн мұнда «Иван Грозный» фильмін түсірді. Бұл қазақ кино мектебінің қалыптасуына серпін берді. 1946 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясы ашылып, оған Қ. Сәтбаев басшы болды.

  5. Қуғын-сүргін мен цензура

    1937–1938 жылдары Алаш қайраткерлері Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынұлы, М. Жұмабаев және кеңестік жазушылар С. Сейфуллин, І. Жансүгіров, Б. Майлин атылды; олардың бірқатарының жұбайлары АЛЖИР лагеріне жабылды. Шығармашылық социалистік реализм қағидасына бағындырылып, «ұлтшылдық» үшін қудалау соғыстан кейін де жалғасты.

  6. Әуезов және кейінгі кезең

    М. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы 1959 жылы Лениндік сыйлыққа ие болып, қазақ әдебиетін әлемге танытты. Сонымен бірге 1975 жылы О. Сүлейменовтің «Аз и Я» кітабы қатаң сынға ұшырап, таратылуы тоқтатылды — цензура соңғы жылдарға дейін сақталды.

Ликбез
Сауатсыздықты жою — ересектерді оқу мен жазуға үйрету бойынша 1920–1930 жылдардағы жаппай науқан.
Қызыл отау
Көшпелі ауылдарда сауат ашу, үгіт және медициналық көмек жұмыстарын жүргізген жылжымалы мәдени орталық.
Социалистік реализм
Өнерді коммунистік идеологияға қызмет етуге міндеттеген кеңестік ресми шығармашылық әдіс.
Цензура
Баспасөз бен шығармашылықты билік тарапынан алдын ала тексеріп, қажетсіз деп санағанын тыю.

Алматы, Қызылорда, АЛЖИР

10-сынып