10-сынып · 4-тоқсан · Мәдениеттің дамуы
Мәдениет және дәстүр – ұлттың генетикалық коды
Тіл, салт-дәстүр, тарихи жад пен құндылықтар ұрпақтан ұрпаққа беріліп, халықты өзге халықтан ерекшелейтін «ұлттық кодты» құрайды. Бұл код қатып қалған жоқ: ол ғасырлар бойы жаңа жағдайға бейімделіп, озығы сақталып, тозығы ығысып отырды. Сабақ бүкіл тоқсанда қарастырылған материалдық және рухани мәдениетті бір жүйеге біріктіреді.
Ұлттық код ұғымы
«Ұлттың генетикалық коды» — бейнелі ұғым: ол халықты халық ететін тіл, дүниетаным, дәстүр мен тарихи жадтың жиынтығын білдіреді. 2017 жылғы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында ұлттық кодты сақтау жаңғырудың басты шарты ретінде аталды.
Тіл — ұлттың өзегі
Ахмет Байтұрсынұлы «Сөзі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады» деп жазды. Ауыз әдебиеті, жыраулар толғауы мен Абай поэзиясы арқылы тіл ұлттың тарихи тәжірибесін сақтады.
Тарихи жад
Әр қазақтың жеті атасын білуі, шежіре, жер-су атаулары мен ескерткіштер тарихты ұмыттырмайтын «жад сақтаушылар» болды. Күлтегін ескерткішіндегі «мәңгі ел» идеясы ата-бабаның мемлекет туралы арманын бүгінге жеткізді.
Дәстүрлі құндылықтар
Үлкенді сыйлау, қонақжайлылық, асар арқылы көмектесу, бата беру, шаңырақты қастерлеу, жеті атаға дейін қыз алыспау қоғамды біріктіріп, тәрбие жүйесінің негізі болды. Бұл нормалар киіз үйдің құрылымынан бастап тұрмыстың барлық саласына сіңген.
Сабақтастық пен бейімделу
Дәстүр өзгермей тұрмайды: Наурыз 1991 жылы мемлекеттік мереке болып қайта жаңғырды, тұсау кесу, бесікке салу, домбыра мен айтыс қазіргі өмірде жаңа түрде жалғасуда. Ескерткіштер мен қолөнер мұражайға ғана емес, мектеп пен отбасы тәрбиесіне де оралды.
Сын көзбен қарау
Абай ысырапшылдық пен бос мақтанды сынап, дәстүрдің озығын алып, тозығынан арылуға шақырды. Ұлттық кодты сақтау — өткенді соқыр қайталау емес, оның құнды өзегін жаңа заманмен ұштастыру.
- Ұлттық код
- Халықтың өзіндік болмысын құрайтын тіл, дүниетаным, дәстүр және тарихи жадтың тұрақты жиынтығы.
- Мәдени сабақтастық
- Мәдени құндылықтардың ұрпақтан ұрпаққа үзілмей берілуі және жаңа жағдайда жалғасуы.
- Шежіре
- Ру мен әулеттің ата-тегін ұрпақтар бойынша тізбектеп баяндайтын тарихи-генеалогиялық дерек.
- Тарихи жад
- Халықтың өткені туралы ұжымдық білімі мен оған деген қатынасы.
Ұлытау, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Жидебай