11-сынып · 1-тоқсан · Өркениет: даму ерекшеліктері

Қазақстанда көшпелі мал шаруашылығы және егіншіліктің дамуы

б.з.д. IV мыңжылдық – XIX ғасыр

Қазақстанның құрғақ климаты, кең даласы мен шөлейттері халықтың шаруашылығын айқындады: далада көшпелі мал шаруашылығы, ал өзен аңғарлары мен тау бөктерлерінде суармалы егіншілік дамыды. Екі жүйе бір-біріне қарсы емес, табиғи ортаға бейімделудің әрі бірін-бірі толықтырудың үлгісі болды.

  1. Табиғи факторлар

    Аумақтың басым бөлігін дала, шөлейт пен шөл алып жатыр, климаты қатаң континенттік әрі құрғақ. Мұндай жағдайда малды жыл бойы бір жерде бағу мүмкін болмады, ал егіншілікке тек өзен аңғарлары мен тау бөктерлері қолайлы болды.

  2. Ежелгі бастаулар

    Энеолит дәуірінде Ботай қонысының тұрғындары жылқыны қолға үйретудің ең ерте іздерінің бірін қалдырды. Қола дәуірінде андронов мәдениетінің тайпалары отырықшы мал шаруашылығын кетпенді егіншілікпен ұштастырды.

  3. Көшпелілікке өту

    Б.з.д. II мыңжылдықтың соңы – I мыңжылдықтың басында климаттың құрғауы, мал санының өсуі және атқа міну тәсілінің таралуы малшыларды көшпелі тұрмысқа көшірді. Сақтар дәуірінен бастап көшпелі мал шаруашылығы даладағы шаруашылықтың басты түріне айналды.

  4. Маусымдық көшу жүйесі

    Қазақтар жайылымды жыл мезгіліне қарай ауыстырды: көктеу, жайлау, күзеу, қыстау. Көптеген рулар оңтүстікте — Сыр бойы мен Мойынқұмда қыстап, жазда меридиан бойымен солтүстіктегі Сарыарқа жайлауларына көшті, ал Жетісуда жазда таудағы жайлауға көтеріліп, қыста етекке түсті.

  5. Егіншілік ошақтары

    Сыр, Талас, Шу, Іле аңғарлары мен Қаратау бөктерінде суармалы егіншілік дамыды. Арықтар қазылып, суды шығырмен көтерді; негізінен тары, бидай, арпа егілді. Ортағасырда Отырар алқабында кең тараған суару жүйесі болды.

  6. Бейімделу мен толықтыру

    Көшпелілердің бір бөлігі, әсіресе малы азайған жатақтар, егінмен айналысты; мал мен астық өзара айырбасталды. Осылайша мал шаруашылығы мен егіншілік табиғи ортаны ұтымды пайдаланған біртұтас шаруашылық жүйесін құрады.

Көшпелі мал шаруашылығы
Малды жыл бойы жайылымда бағып, маусымға қарай жайылымдарды ауыстырып отыратын шаруашылық түрі.
Шаруашылықтың бейімделуі
Халықтың шаруашылық түрлерін климатқа, жер бедеріне, су мен жайылым қорына сәйкестендіруі.
Суармалы егіншілік
Егістікке өзеннен арық арқылы су жеткізіп, жасанды суару арқылы өнім алу.
Жатақ
Малы азайып, көшуге шамасы жетпей, бір жерде отырып егін салған немесе жалданып жұмыс істеген қазақтар.

Сыр бойы, Сарыарқа, Жетісу, Ботай қонысы

11-сынып