11-сынып · 1-тоқсан · Өркениет: даму ерекшеліктері
Қолөнер мен кәсіптер
б.з.д. I мыңжылдық – XIX ғасыр
Қолөнер мен кәсіптер көшпелі және отырықшы шаруашылықты толықтырып, тұрмысқа қажетті бұйымдарды берді әрі айырбасқа өнім шығарды. Сақ зергерлерінің алтын әшекейлерінен ортағасырлық қалалардың қыш шеберханаларына, қазақтың киіз үйі мен ер-тұрманына дейінгі мұра шеберліктің сабақтастығын көрсетеді.
Ежелгі шеберлік
Сақ шеберлері металды құюды, соғуды және алтын жалатуды меңгерді. Есік қорғанынан табылған «Алтын адам» киімі 4 мыңнан астам алтын әшекейден тұрады, олар аң стилінде жасалған.
Қала қолөнері
Ортағасырлық Отырар, Тараз, Сығанақ қалаларында қыш күйдіретін пештер мен шеберханалар орамдары болды. Құмыра, шыны ыдыс, металл бұйымдар қала тұрғындарына да, далалықтарға да сатылды.
Ұсталық пен зергерлік
Ұсталар темірден қару-жарақ, еңбек құралдарын, ат әбзелдерін соқты. Зергерлер алтын мен күмістен сақина, білезік, сырға, белдік жасап, оларды бедерлеу, шекіме және асыл тас орнату тәсілдерімен әшекейледі.
Ағаш пен тері өңдеу
Ағаш шеберлері киіз үйдің керегесін, уығын, шаңырағын, сондай-ақ ер-тоқым, кебеже мен ыдыс жасады. Теріден саба, торсық, ат әбзелдері мен аяқ киім тігілді — бұл көшпелі тұрмысқа ыңғайлы, сынбайтын бұйымдар еді.
Әйелдер қолөнері
Әйелдер жүннен киіз басып, сырмақ, текемет, түскиіз жасады, өрмекпен алаша мен баскұр тоқыды. Олардағы ою-өрнектер, мысалы, «қошқармүйіз», халықтың дүниетанымын бейнелейді.
Кәсіптер мен маңызы
Халық бүркітпен және тазымен аң аулады, Арал, Каспий, Балқаш пен Сыр бойында балық аулады, тұз өндірді. Қолөнер мен кәсіп мал шаруашылығын толықтырып, айырбас пен сауда үшін өнім берді.
- Қолөнер
- Қол еңбегімен, қарапайым құралдар арқылы тұрмыстық және әшекей бұйымдар жасау.
- Зергерлік
- Алтын, күміс және асыл тастан әшекей бұйымдар жасау өнері; шебері — зергер.
- Аң стилі
- Сақтар өнеріндегі бұйымдарды жануарлардың бейнесімен безендіру тәсілі.
- Ою-өрнек
- Киіз, кілем, ағаш пен металды безендіретін, мағынасы бар қайталанатын әшекей нақыштар.
Отырар, Есік қорғаны, Тараз, Арал теңізі