11-сынып · 1-тоқсан · Өркениет: даму ерекшеліктері

Қазақстан қала мәдениетінің дамуындағы Ұлы Жібек жолының рөлі

б.з.д. II ғасыр – XVI ғасыр

Ұлы Жібек жолы Қытайды Орта Азия мен Иран арқылы Жерорта теңізі елдерімен байланыстырды, оның маңызды тармақтары Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу арқылы өтті. Керуен саудасы жол бойындағы қалаларды тауар алмасу, қолөнер және мәдени байланыс орталықтарына айналдырды.

  1. Қалыптасуы

    Жібек жолы б.з.д. II ғасырда Хань империясы мен Батыс өлкелер арасында тұрақты байланыс орнаған кезде қалыптасты. «Жібек жолы» атауын 1877 жылы неміс ғалымы Фердинанд фон Рихтгофен ғылымға енгізді.

  2. Қазақстандағы бағыттар

    Испиджаб (Сайрам) маңында жол тармақталды: бір бағыт Сыр бойымен Отырар, Сауран, Сығанақ арқылы Арал маңы мен Еділге, екіншісі Тараз, Құлан, Мерке арқылы Жетісуға кетті. Жетісудың солтүстік тармағы Талғар мен Қаялық арқылы өтті.

  3. Қалалардың өркендеуі

    VI–XII ғасырларда сауда қалалардың өсуіне түрткі болды: шахристан мен рабад кеңейіп, керуенсарайлар, базарлар, моншалар салынды. Қалаларда теңге соғылып, қолөнер орамдары қалыптасты.

  4. Саудагерлер мен тауарлар

    Сауданың басты делдалдары соғды көпестері болды, Жетісуда соғдылар қоныстанған қалалар пайда болды. Батысқа жібек, қағаз, фарфор жөнелтілсе, далалықтар жылқы, тері, жүн ұсынды.

  5. Мәдени алмасу

    Жолмен бірге будда, христиан (несториан), манихей діндері және ислам таралды. 1253 жылы Қаялықта болған Г. Рубрук қалада мешіттер мен несториан шіркеуі болғанын жазды; Отырардан шыққан әл-Фараби — осы мәдени ортаның перзенті.

  6. Құлдырауы мен мұрасы

    XIII ғасырдағы моңғол шапқыншылығы көп қаланы қиратты, ал XV–XVI ғасырларда теңіз жолдарының ашылуы керуен саудасын әлсіретті. 2014 жылы Қазақстандағы 8 нысан (Талғар, Қаялық, Ақыртас, Құлан т.б.) ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енді.

Керуен саудасы
Түйе мен жылқы керуендері арқылы алыс елдер арасында тауар тасымалдау.
Керуенсарай
Жол бойындағы керуендер аялдап, тауар сақтап, демалатын қорғаны бар қонақ үй.
Шахристан
Ортағасырлық қаланың қорғанмен қоршалған негізгі бөлігі; оның сыртындағы қолөнер-сауда маңы — рабад.

Сайрам (Испиджаб), Отырар, Тараз, Қайалық

11-сынып