11-сынып · 1-тоқсан · Өркениет: даму ерекшеліктері
Экономикалық және мәдени өзара қарым-қатынас және өзара әсері
VI–XIX ғасырлар
Көшпелі дала мен отырықшы оазистер ешқашан оқшау өмір сүрген жоқ: малшылар мал мен шикізат ұсынса, егіншілер мен қалалық шеберлер астық пен қолөнер бұйымдарын жеткізді. Экономикалық тәуелділік мәдени ықпалдастыққа ұласты — ислам, жазу мен білім қаладан далаға, ал түркі тілі мен көшпелі дәстүрлер даладан қалаға тарады.
Өзара тәуелділік
Көшпелі мал шаруашылығы астық, мата, металл бұйымдарын толық өндіре алмады, ал оазистер мал мен шикізатқа зәру болды. Сондықтан дала мен қала бір-бірінсіз тұрақты өмір сүре алмайтын біртұтас экономикалық кеңістік құрады.
Не айырбасталды
Көшпелілер мал, жүн, тері, киіз және сүт өнімдерін ұсынып, қалалардан астық, мата, қыш ыдыс, қару мен ыдыс-аяқ алды. Айырбас шекаралық қалалардың базарларында және керуендер арқылы жүрді.
Сыр бойы қалалары
Түркістан, Сауран, Сығанақ, Сайрам — дала мен оазис түйіскен сауда орталықтары. Сығанақ XIV ғасырда Ақ Орданың астанасы болды, ал XV–XVI ғасырларда Қазақ хандығы Сыр бойындағы қалалар үшін Шайбанилермен табанды күрес жүргізді.
Қаладан далаға
X ғасырда Қарахан мемлекетінде ислам мемлекеттік дінге айналды. XII ғасырда Қожа Ахмет Ясауи Ясы (Түркістан) қаласынан түркі тілінде сопылық ілімді таратып, исламның далаға енуін жеңілдетті; араб жазуы мен білім медреселер арқылы тарады.
Даладан қалаға
Көшпелілер ат әбзелдерін, киіз үйді, киім үлгілерін, ауызша эпосты қалалық мәдениетке әкелді, түркі тілі қалаларда нығайды. XI ғасырда Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу білік» дастаны мен Махмұд Қашқаридың «Диуани лұғат ат-түрк» сөздігі түркі тілінде жазылды.
Жаңа заман саудасы
XVIII–XIX ғасырларда Ресей шекарасында айырбас сауда кеңейді: Орынбор, Петропавл, Семей базарларында, кейін Қоянды сияқты жәрмеңкелерде дала малы өнеркәсіп тауарына айырбасталды. Бұл қазақ шаруашылығын тауарлы-ақшалай қатынастарға тартып, Ресей экономикасымен байланыстырды.
- Қала мен дала байланысы
- Көшпелі мал шаруашылығы мен отырықшы-егінші қалалық оазистердің бір-бірін толықтырған экономикалық және мәдени байланысы.
- Айырбас сауда
- Ақшасыз, тауарды тауарға тікелей ауыстыру арқылы жүретін сауда.
- Жәрмеңке
- Белгілі бір уақытта, белгілі бір жерде өткізілетін ірі маусымдық сауда.
- Сопылық
- Исламдағы рухани тазаруды, Құдайды сүю мен кішіпейілділікті уағыздайтын мистикалық ағым.
Түркістан, Сығанақ, Орынбор, Қарқаралы