11-сынып · 1-тоқсан · Өркениет: даму ерекшеліктері

XX ғасырдағы Қазақстан экономикасының дамуы

1900–1991 жылдар

XX ғасырда Қазақстан дәстүрлі аграрлық экономикадан жоспарлы социалистік экономикаға өтті. Индустрияландыру мен тың игеру республиканы ірі өнеркәсіп және астық өңіріне айналдырды, бірақ күштеп ұжымдастыру ауыр демографиялық апатқа әкелді, ал экономика шикізаттық сипатта қалды.

  1. Ғасыр басындағы экономика

    XX ғасыр басында Қазақстан экономикасы негізінен аграрлық болды: халықтың басым бөлігі көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысты. Өнеркәсіп шағын, шикізат өндіретін кәсіпорындардан — Спасск мыс қорыту зауыты, Риддер кеніштері, Ембі мұнай кәсіпшіліктерінен тұрды.

  2. Жоспарлы жүйенің орнауы

    Кеңес өкіметі жерді, өнеркәсіпті және сауданы мемлекет меншігіне алып, экономиканы бесжылдық жоспарлармен басқарды. Жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) кезеңінен кейін 1928 жылы ірі байлардың мал-мүлкі тәркіленді.

  3. Ұжымдастыру және оның зардабы

    1929 жылдан бастап күштеп ұжымдастыру мен көшпелілерді отырықшыландыру жүргізілді. Мал басының күрт азаюы 1931–1933 жылдардағы ашаршылыққа әкеліп, қазақ халқының үлкен бөлігі қаза тапты немесе республикадан тыс жерлерге көшіп кетті.

  4. Индустрияландыру

    1927–1930 жылдары Түркістан–Сібір темір жолы салынды, Қарағанды көмір бассейні Одақтың үшінші көмір базасына айналды. Балқаш мыс қорыту, Шымкент қорғасын зауыттары іске қосылды; соғыс жылдары майдан шебінен көшірілген кәсіпорындар өндірісті кеңейтті.

  5. Соғыстан кейінгі өсу

    1954 жылдан бастап тың және тыңайған жерлерді игеру басталып, Солтүстік Қазақстан ірі астық өңіріне айналды. Теміртауда Қарағанды металлургия комбинаты салынып, Екібастұз көмірі мен Маңғыстау мұнайы игерілді; Жезқазған мыс кенін Қ. Сәтбаев зерттеді.

  6. Қайшылықтары

    Кеңестік экономика жоғары өсу қарқынын бергенімен, экстенсивті және шикізаттық сипатта болды: кен мен астықтың едәуір бөлігі республикадан тыс жерлерде өңделді. Арал дағдарысы мен Семей полигоны экологияға зиян келтірді, ал 1980 жылдары жоспарлы жүйе дағдарысқа ұшырады.

Экономикалық жүйе
Қоғамда өндірісті, бөлуді, айырбас пен тұтынуды ұйымдастыру тәсілі; оның негізгі белгісі — меншік түрі.
Дәстүрлі (аграрлық) экономика
Дәстүр мен әдет-ғұрыпқа сүйенетін, негізінен мал шаруашылығы мен егіншіліктен тұратын экономика.
Жоспарлы (социалистік) экономика
Мемлекеттік меншікке негізделген, не, қанша және кімге өндіруді мемлекет жоспар арқылы шешетін жүйе.
Индустрияландыру
Ірі машиналық өнеркәсіпті жедел құру арқылы аграрлық елді индустриялық елге айналдыру.

Қарағанды, Жезқазған, Теміртау, Астана

11-сынып