11-сынып · 1-тоқсан · Өркениет: даму ерекшеліктері
Әртүрлі тарихи кезеңдердегі Қазақстанның экономикалық даму ерекшеліктері
Қазақстан экономикасы үш үлкен жүйеден өтті: табиғатқа бейімделген дәстүрлі көшпелі-егінші шаруашылық, кеңестік жоспарлы экономика және тәуелсіздік жылдарындағы нарықтық экономика. Оларды меншік түрі, еңбекті ұйымдастыру және тауар алмасу сипаты бойынша салыстыруға болады; әр жүйеге өту терең әлеуметтік өзгерістермен қатар жүрді.
Дәстүрлі экономика
Ғасырлар бойы шаруашылық табиғатқа бейімделген көшпелі мал шаруашылығына және өзен аңғарларындағы суармалы егіншілікке сүйенді. Жайылымды қауым бірге пайдаланды, мал отбасының меншігінде болды, айырбас басым болып, мал құн өлшемі қызметін атқарды.
Сауда мен қала
Ұлы Жібек жолы Отырар, Тараз, Сайрам сияқты қалаларды қолөнер мен сауда орталығына айналдырды. Дала мен оазистің өзара айырбасы екі шаруашылық жүйесін бір-біріне тәуелді етіп, мәдени ықпалдастыққа жол ашты.
Отарлық кезең
XVIII–XIX ғасырларда Ресеймен жәрмеңке және айырбас саудасы кеңейді, бірақ жерлердің қоныс аударушыларға берілуі көшпелі шаруашылықтың кеңістігін тарылтты. Қазақ даласы империяның шикізат көзіне айнала бастады.
Жоспарлы экономика
Кеңестік кезеңде мемлекеттік меншік пен орталықтандырылған жоспар шаруашылықты басқарды. Индустрияландыру мен тың игеру Қазақстанды ірі өнеркәсіп-аграрлық өңірге айналдырды, бірақ күштеп ұжымдастыру 1931–1933 жылдардағы ашаршылыққа әкелді, ал экономика шикізаттық болып қалды.
Нарықтық экономика
Тәуелсіздік жылдары жеке меншік, бәсеке және еркін баға қалыптасты, 1993 жылы теңге енгізіліп, шетел инвестициясы тартылды. Мұнай-газ саласы өсудің қозғаушы күшіне айналды, ал әртараптандыру басты міндет болып отыр.
Салыстыру қорытындысы
Меншік: қауымдық-отбасылық, мемлекеттік, жеке; еңбек: отбасы мен ру, ұжымшар мен кеңшар, жалдамалы еңбек; алмасу: айырбас, жоспарлы бөлу, нарық. Әр жүйеге өту кезеңі — 1930 жылдардағы ұжымдастыру мен 1990 жылдардағы дағдарыс — ауыр әлеуметтік шығынмен өтті.
- Экономикалық жүйе
- Қоғамда өндіріс, бөлу, айырбас пен тұтынуды ұйымдастыру тәсілі; негізгі белгісі — меншік түрі.
- Дәстүрлі экономика
- Әдет-ғұрып пен дәстүрге сүйенетін, табиғи ортаға бейімделген шаруашылық.
- Жоспарлы экономика
- Мемлекеттік меншікке негізделген, өндірісті мемлекет жоспар арқылы басқаратын жүйе.
- Нарықтық экономика
- Жеке меншік пен бәсекеге негізделген, бағаны сұраныс пен ұсыныс белгілейтін жүйе.
Отырар, Қарағанды, Атырау