11-сынып · 2-тоқсан · Саяси-құқықтық процестер

Қазақстан халқының моноэтникалық құрамының өзгеруі (XVIII ғасыр - XX ғасырдың басы)

XVIII ғасыр – XX ғасырдың басы

XVIII ғасырдың басында қазақ даласы тұрғындарының басым көпшілігін қазақтар құрады. Ресей империясы Ертіс пен Жайық бойына бекіністер шебін тұрғызып, казак әскерлерін орналастырды, ал XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында шаруаларды жаппай қоныстандыру басталды. Нәтижесінде өлкенің этникалық құрамы біртіндеп көпұлтты сипат ала бастады.

  1. Моноэтникалық өлке

    XVIII ғасырдың басына дейін қазақ даласында тұрғындардың басым көпшілігі қазақтар болды. Оңтүстіктегі Түркістан, Сайрам сияқты ежелгі қалаларда өзбектер мен басқа отырықшы халықтар да тұрды.

  2. Бекіністер шебі

    1716 жылы Омбы, 1718 жылы Семей, 1720 жылы Өскемен бекіністері салынып, Ертіс шебі қалыптасты; Жайық бойында Орынбор шебі құрылды. Бекіністерге Жайық және Сібір казактары қоныстанып, өлкедегі алғашқы тұрақты славян тұрғындары болды.

  3. Жерді иеліктен алу

    1867–1868 жылдардағы Уақытша ережелер, кейін 1891 жылғы Дала ережесі қазақтар пайдаланып отырған жерді мемлекет меншігі деп бекітті. Дала ережесі бойынша «артық» деп танылған жерлер қоныс аударушылар қорына алынды; оларды анықтау үшін 1896–1903 жылдары Ф. Щербина экспедициясы жұмыс істеді.

  4. Столыпин реформасы

    1906 жылдан бастап П. Столыпиннің аграрлық реформасы Ресейдің ішкі губернияларындағы жер тапшылығын шаруаларды шет аймақтарға көшіру арқылы шешуге тырысты. Ақмола, Семей, Торғай, Орал облыстары мен Жетісуға орыс және украин шаруаларының ағыны күрт өсті.

  5. Жетісудағы өзгерістер

    1854 жылы Іле Алатауының етегінде Верный бекінісінің негізі қаланып, 1867 жылы Жетісу казак әскері құрылды. 1881 жылғы Петербург шартынан кейін Іле өлкесінен ұйғырлар мен дүнгендер Жетісуға қоныс аударды.

  6. Салдары

    1897 жылғы санақ бойынша қазақтар өлке тұрғындарының басым бөлігі болып қала берді, бірақ XX ғасыр басында славян тұрғындарының үлесі тез өсті. Жайылымның тарылуы көшпелі шаруашылықты дағдарысқа ұшыратып, 1916 жылғы көтерілістің басты себептерінің біріне айналды.

Қоныстандыру саясаты
Мемлекеттің шаруаларды ішкі губерниялардан шет аймақтарға жаппай көшіріп, оларға жергілікті халықтан алынған жерді беруі.
Моноэтникалық құрам
Аумақ тұрғындарының басым көпшілігін бір этнос құрайтын халық құрамы.
Аграрлық саясат
Мемлекеттің жер иелігі, жерді пайдалану және ауыл шаруашылығы саласындағы шаралар жүйесі.
Казак әскері
Шекара бекіністерінде әскери қызмет атқарып, оның орнына жер үлесін алған әскери-шаруа қауымы (Орал, Сібір, Жетісу казактары).

Ертіс бойы, Жайық бойы, Жетісу, Алматы

11-сынып