11-сынып · 2-тоқсан · Саяси-құқықтық процестер
Қазақстан Республикасының көші-қон саясаты
1991 жылдан бүгінге дейін
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстаннан көптеген адам тарихи отандарына көшіп кетті, ал шетелдегі қазақтар елге орала бастады. Мемлекет көші-қон туралы заңдар, көшіп келу квоталары мен бейімделу шаралары арқылы бұл үдерісті реттеуге кірісті. Бүгінгі саясат қандастарды қолдауға және өңірлер арасындағы халық санын теңгеруге бағытталған.
1990 жылдардағы эмиграция
КСРО ыдырағаннан кейін орыстардың, немістердің, украиндардың, еврейлердің едәуір бөлігі тарихи отандарына көшті. Халық саны 1989 жылғы 16 миллионнан астам адамнан 1999 жылғы санақтағы 15 миллионға жуық адамға дейін азайды.
Қазақтардың оралуы
1991 жылдан бастап шетелдегі этникалық қазақтар тарихи отанына оралу мүмкіндігін алды. Олар негізінен Өзбекстаннан, Қытайдан, Моңғолиядан, Түрікменстаннан және Ресейден көшіп келді.
Құрылтай және қауымдастық
1992 жылы Алматыда Дүниежүзі қазақтарының бірінші құрылтайы өтіп, Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы құрылды. Ол шетелдегі қазақ диаспорасымен байланыс орнатудың басты алаңына айналды.
Заңнама
1997 жылы «Халықтың көші-қоны туралы» заң, 2011 жылы осы атаумен жаңа заң қабылданды. Көшіп келу квотасы белгіленіп, қоныс аударушыларға жәрдемақы, уақытша баспана және бейімделу көмегі көзделді.
Қандас мәртебесі
2020 жылы заңнамада «оралман» термині «қандас» деп ауыстырылды. Соңғы жылдары мемлекет қандастар мен ішкі қоныс аударушыларды халық саны азайып, жұмыс күші жетіспейтін солтүстік облыстарға орналастыруды ынталандырады.
Нәтижелері мен мәселелері
Тәуелсіздік жылдарында миллионнан астам этникалық қазақ елге оралды; қазақтардың үлесі 1999 жылы 53,4 %-ға, 2009 жылы 63,1 %-ға жетті. Сонымен бірге тіл мен жазуды меңгеру, құжаттарды ресімдеу, жұмыспен қамту және бейімделу мәселелері өзекті болып қалуда.
- Эмиграция және иммиграция
- Эмиграция — өз елінен басқа елге тұрақты көшіп кету; иммиграция — басқа елден тұрақты тұру үшін көшіп келу.
- Репатриант (қандас)
- Тарихи отанына оралған этнос өкілі; Қазақстанда 2020 жылдан бастап «қандас» деп аталады.
- Диаспора
- Тарихи отанынан тыс, басқа елдерде тұратын этностың бір бөлігі.
- Ирредента
- Тарихи отанымен шектес мемлекетте шекараға жақын ықшам тұратын этнос бөлігі (мысалы, Қытайдағы, Ресейдегі, Өзбекстандағы қазақтар).
Алматы, Өлгей (Баян-Өлгей аймағы), Құлжа, Петропавл