11-сынып · 3-тоқсан · Қоғамдық-саяси ойдың дамуы

Қоғамдық-саяси ойдың бастауы және дамуы

VIII–XII ғасырлар

Қазақ даласындағы қоғамдық-саяси ойдың бастауы түркі руникалық жазбаларында, әл-Фарабидің философиясында, Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу білігінде» және Қожа Ахмет Ясауидің хикметтерінде жатыр. Ойшылдар мемлекеттің мықтылығын билеушінің әділдігімен, білімімен және халықтың бірлігімен байланыстырды.

  1. Түркі жазбаларындағы «ел» идеясы

    VIII ғасырдағы Күлтегін мен Тоныкөк ескерткіштерінде ел (мемлекет) мен халықтың тағдыры сөз болады. Қаған халықты тойындырып, елді біріктіруге міндетті; алауыздық пен бөтен елдің азғыруына еру мемлекетті құлатады деген ой айтылады.

  2. Әл-Фараби — «Екінші ұстаз»

    Отырар (Фараб) өңірінде туған Әбу Насыр әл-Фараби (870–950) Аристотельден кейінгі «Екінші ұстаз» атанды. Ол философия, логика, музыка, саясат туралы еңбектер жазып, ақыл мен білімді адамның басты құндылығы деп санады.

  3. Қайырымды қала ілімі

    Әл-Фараби «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» еңбегінде адамдар бақытқа бірлесіп, бір-біріне көмектесу арқылы жетеді деп түсіндірді. Мұндай қаланы білімді, әділ, ізгі билеуші басқаруы тиіс; оған надан және жауыз қалаларды қарсы қойды.

  4. «Құтадғу біліг»

    Баласағұнда туған Жүсіп Баласағұн 1069–1070 жылдары «Құтадғу біліг» («Құт әкелетін білім») дастанын жазып, Қарахан билеушісіне тарту етті. Дастан мемлекетті басқару, билеуші мен уәзірдің міндеттері, әділ заң туралы кеңестерге құрылған.

  5. Төрт кейіпкер — төрт ұстын

    Дастанда Күнтуды — әділдікті, Айтолды — бақ-дәулетті, Өгдүлміш — ақыл-парасатты, Одғұрмыш — қанағатты бейнелейді. Автор мемлекет осы төрт қағидаға сүйенгенде ғана берік болады деп ой қорытады.

  6. Ясауи және рухани тәрбие

    XII ғасырда Ясыда (Түркістан) өмір сүрген Қожа Ахмет Ясауи «Диуани хикмет» жинағында адалдықты, кішіпейілділікті, әлсізге қамқорлықты насихаттады. Түркі тілінде жазылған хикметтер дала халқының рухани бірлігін нығайтты.

Қоғамдық-саяси ой
Мемлекет, билік, заң, қоғам мен адам арасындағы қатынас туралы идеялар мен көзқарастар жиынтығы.
Қайырымды қала
Әл-Фарабидің ілімі бойынша тұрғындары бақытқа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, білімді әрі әділ билеуші басқаратын идеалды қоғам.
Хикмет
Қожа Ахмет Ясауидің діни-философиялық, имандылыққа үндейтін өлеңдері; «даналық» деген мағынаны береді.

Отырар, Баласағұн, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі

11-сынып