11-сынып · 3-тоқсан · Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Қазақ хандығы дәуіріндегі қоғамдық-саяси ойдың дамуы
XV–XVIII ғасырлар
Қазақ хандығы дәуірінде қоғамдық-саяси ойды жыраулар мен билер дамытты. Жыраулар хан кеңесінде отырып, әділ билік, ел бірлігі мен жерді қорғау туралы толғады, ал билер дала құқығын қалыптастырып, «Жеті жарғы» сияқты заңдар жинағына негіз қалады.
Жыраудың қоғамдағы орны
Жырау — тек ақын емес, ханның кеңесшісі, ел тағдырын болжайтын ойшыл. Олар әскери жорықтарға қатысып, хан шешіміне ашық баға беріп, халықтың көзқарасын білдірді.
Асан қайғы және Жерұйық арманы
XV ғасырда өмір сүрген Асан қайғы Жәнібек ханның кеңесшісі болды деп саналады. Ол халық бейбіт, бақытты өмір сүретін Жерұйықты іздеп, билеушіні елдің болашағын ойлауға, жеңілтек істерге алданбауға шақырды.
XV–XVI ғасыр жыраулары
Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз жыраулар туған жерге сүйіспеншілікті, батырлықты, ар-намысты жырлады. Шалкиіз билеушіге әділ болуды, ақылды кеңесшіні тыңдауды, ел ішіндегі бірлікті сақтауды ұсынды.
Жоңғар шапқыншылығы кезіндегі ой
XVIII ғасырда Ақтамберді, Үмбетей, Бұқар жыраулар үш жүздің бірлігін, жауға қарсы бірге тұруды басты міндет етті. Абылай ханның кеңесшісі Бұқар жырау орталықтанған күшті билік пен елдің тәуелсіздігін қорғау идеясын көтерді.
Билер және дала құқығы
Қасым ханның «Қасқа жолы», Есім ханның «Ескі жолы» және Тәуке ханның «Жеті жарғысы» дәстүрлі құқықтың негізі болды. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би жүздердің арасындағы дауларды шешіп, Тәуке хан тұсындағы ел бірлігін нығайтты.
Маңызы
Жыраулар мен билердің ойы хан билігін шектейтін моральдық күш болды: олар биліктің әділдігін, халықпен санасуды және мемлекет тұтастығын талап етті. Бұл идеялар кейінгі ұрпақ ойшылдарына мұра болып қалды.
- Жырау
- Қазақ хандығы дәуіріндегі ханның кеңесшісі болған ақын-ойшыл; толғауларында ел тағдыры мен билік туралы ой айтқан.
- Толғау
- Жыраулардың өмір, қоғам, билік туралы терең ойға құрылған поэзиялық шығармасы.
- «Жеті жарғы»
- Тәуке хан тұсында билердің қатысуымен қалыптасқан қазақтың әдет-ғұрып құқығының жинағы.
Түркістан, Шу өңірі, Ташкент