11-сынып · 3-тоқсан · Қоғамдық-саяси ойдың дамуы

«Зар заман» ағымы өкілдерінің идеологиялық құндылықтары

XIX ғасыр – XX ғасырдың басы

XIX ғасырда хан билігі жойылып, жер тартып алына бастаған кезде Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы, Мұрат Мөңкеұлы елдің тәуелсіздігінен айырылуын зар етіп жырлады. «Зар заман» ақындары отаршылдықты, жаңа әкімшілік тәртіпті және адамгершіліктің азғындауын сынап, ұлттық жадты сақтауға үндеді.

  1. Тарихи жағдай

    1822 және 1824 жылғы жарғылар Орта және Кіші жүзде хан билігін жойды, далаға округтер, болыстар мен ауылдар енгізілді. 1867–1868 жылғы реформалардан кейін жер патша қазынасының меншігі деп жарияланып, қоныс аудару күшейді.

  2. Ағымның атауы

    Ағымның атауы Шортанбай Қанайұлының «Зар заман» толғауынан шыққан. Әдебиеттанушы Мұхтар Әуезов бұл ақындардың шығармашылығын біртұтас «зар заман» ағымы ретінде қарастырды.

  3. Дулат Бабатайұлы

    Дулат (1802–1871) ел билеушілерінің жалқаулығы мен парақорлығын, жаңа тәртіптің әділетсіздігін сынады. Оның «Өсиетнама» жинағы 1880 жылы Қазанда басылып, қазақ ақынының алғашқы баспа кітабы болды.

  4. Шортанбай Қанайұлы

    Шортанбай (1818–1881) бұрынғы ел бірлігін, хан мен батырлар заманын аңсап, болыс сайлауындағы алауыздық пен парақорлықты, ар-ұжданның әлсіреуін ашына жырлады.

  5. Мұрат Мөңкеұлы

    Батыс өңірден шыққан Мұрат (1843–1906) «Үш қиян», «Сарыарқа» толғауларында Еділ мен Жайық бойындағы ата қонысының қолдан кеткенін, жердің отаршылар иелігіне өтуін жоқтады.

  6. Бағасы мен маңызы

    Зар заман ақындары өткенді дәріптеп, жаңалыққа күдікпен қарады, бұл олардың ойының шектеулі тұсы еді. Бірақ олар отаршылдыққа қарсы ұлттық сананы оятып, жер мен тәуелсіздік мәселесін кейінгі Алаш зиялыларына жеткізді.

Зар заман
XIX ғасыр – XX ғасыр басындағы қазақ поэзиясындағы ағым; отаршылдық салдарынан ел тәуелсіздігі мен дәстүрлі өмір салтының жойылуын зар етіп жырлаған.
Отаршылдық
Бір мемлекеттің басқа халықтың жерін басып алып, оның билігін, жерін және байлығын өз мүддесіне бағындыруы.
Болыс
XIX ғасырдағы патшалық әкімшілік бірлік және оны басқарған сайланбалы адам; болыс сайлауы ел ішінде алауыздық туғызды.

Жайық бойы, Сарыарқа, Қазан

11-сынып