11-сынып · 3-тоқсан · Қоғамдық-саяси ойдың дамуы

XIX ғасырдағы қазақ ағартушыларының қоғамдық-саяси көзқарастары

XIX ғасырдың екінші жартысы

XIX ғасырдың екінші жартысында Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин және Абай Құнанбайұлы халықтың болашағын білім мен ғылымнан, еңбек пен адамгершіліктен іздеді. Зар заман ақындарынан айырмашылығы — олар өткенді аңсамай, қоғамды ағарту арқылы жаңартуды ұсынды.

  1. Ағартушылықтың алғышарттары

    Отаршылдық күшейіп, дәстүрлі қоғам дағдарысқа ұшыраған кезде қазақ зиялыларының бір бөлігі орыс және Еуропа мәдениетімен танысты. Олар артта қалушылықтан шығудың жолын зайырлы білім мен ғылымды игеруден көрді.

  2. Шоқан Уәлиханов

    Омбы кадет корпусында оқыған Шоқан (1835–1865) — ғалым, саяхатшы, ойшыл. 1864 жылғы «Сот реформасы туралы жазбада» ол халықтың тұрмысы мен дәстүріне жат реформаларды күштеп енгізуді сынап, билер сотын сақтауды ұсынды.

  3. Ыбырай Алтынсарин

    Ыбырай (1841–1889) 1864 жылы Торғайда қазақ балаларына арналған мектеп ашты, кейін Торғай облысы мектептерінің инспекторы болды. Ол «Қазақ хрестоматиясын» құрастырып, ана тіліндегі оқу мен қыздарды оқытуды қолдады.

  4. Абай Құнанбайұлы

    Абай (1845–1904) «Қара сөздерінде» жалқаулықты, надандықты, мансапқорлық пен болыс сайлауындағы парақорлықты сынады. Ол ғылым мен өнерді үйренуге, орыс тілі арқылы әлемдік мәдениетке қол жеткізуге шақырды.

  5. «Толық адам» идеясы

    Абай кемел адамды ақыл, қайрат және жүректің үйлесімімен байланыстырды. Оның ойынша, қоғамның жаңаруы әр адамның адал еңбегінен, білімге құштарлығынан және ар-ұжданынан басталады.

  6. Маңызы

    Ағартушылар ұлттық мектеп, баспасөз, әдеби тіл үшін іргетас қалады. Олардың білім арқылы жаңару идеясын XX ғасыр басында Алаш қайраткерлері саяси бағдарламаға айналдырды.

Ағартушылық
Қоғамды білім, ғылым және мәдениетті тарату арқылы өзгертуге бағытталған қоғамдық-саяси ағым.
Қара сөздер
Абай Құнанбайұлының қоғам, адамгершілік, білім туралы ойларын баяндаған философиялық прозалық шығармалары.
Толық адам
Абайдың ілімі бойынша ақыл, қайрат пен жүрегі үйлескен, білімді әрі адамгершілігі мол кемел адам.

Торғай, Омбы, Жидебай, Семей

11-сынып