11-сынып · 3-тоқсан · Қоғамдық-саяси ойдың дамуы

«Алаш» ұлттық идеясының тұжырымдамалық негіздері

1905–1920 жылдар

«Алаш» ұлттық идеясы XX ғасыр басында Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынұлы, М. Дулатұлы бастаған зиялылардың ортасында қалыптасты. Оның өзегі — Ресей құрамындағы ұлттық-аумақтық автономия, құқықтық демократиялық мемлекет, жерді қазақ халқына қайтару және ана тіліндегі білім.

  1. Алғышарттары

    Жердің тартып алынуы, қоныс аудару саясаты, ана тіліндегі білімнің шектелуі зиялыларды саяси күреске итермеледі. Ағартушылардың білім арқылы жаңару идеясы енді саяси талаптарға ұласты.

  2. Қарқаралы петициясы

    1905 жылы Қарқаралы уезінде жиналған қазақтар патшаға петиция жолдап, жер мәселесін шешуді, діни бостандықты, ана тіліндегі мектептерді және Мемлекеттік думада өкілдік беруді талап етті. Бұл ұлттық қозғалыстың алғашқы ірі саяси құжаты болды.

  3. Баспасөз — идея мінбері

    1911–1915 жылдары Троицкіде «Айқап» журналы, 1913–1918 жылдары Орынборда А. Байтұрсынұлы редакциялаған «Қазақ» газеті шықты. Олар жер, оқу-ағарту, тіл және ұлттық бірлік мәселелерін бүкіл қазақ даласына таратты.

  4. Партия бағдарламасы

    1917 жылғы шілдедегі I жалпықазақ съезі «Алаш» партиясын құру туралы шешім қабылдады. Қарашада «Қазақ» газетінде жарияланған бағдарлама жобасы мемлекет құрылысы, автономия, азаматтардың құқықтары, дін, сот, білім және жер мәселелерін қамтыды.

  5. Негізгі ұстындары

    Ресей демократиялық федеративтік республика болып, қазақ облыстары автономия алуы; барлық азаматтардың тегіне, дініне, жынысына қарамастан теңдігі; дін мен мемлекеттің бөлінуі; тегін әрі ана тіліндегі білім; қазақ жерінің қоныс аударушыларға берілуін тоқтату.

  6. Автономиядан мемлекеттілікке

    1917 жылғы желтоқсандағы II жалпықазақ съезі Алаш автономиясын жариялап, Ә. Бөкейханов басқарған Алашорда үкіметін құрды, оның орталығы Семей болды. Алаш идеясы қазақтың ұлттық мемлекеттілігін қалпына келтіру тарихындағы бетбұрыс болды.

Автономия
Мемлекет құрамындағы аумақтың ішкі істерін өз заңдары мен органдары арқылы өзі басқару құқығы.
Алаш идеясы
Қазақ халқының ұлттық-аумақтық автономиясы, демократиялық және құқықтық мемлекеті, жер мен тілін қорғау туралы саяси бағдарлама.
Петиция
Билікке жазбаша түрде жолданған ұжымдық өтініш немесе талап.

Орынбор, Семей, Қарқаралы, Троицк

11-сынып