11-сынып · 3-тоқсан · Қоғамдық-саяси ойдың дамуы

«Алаш» қозғалысы және қазақ революционер-демократтарының саяси көзқарастары

1917–1920 жылдар

1917 жылғы революциялардан кейін қазақ зиялылары екі негізгі бағытқа бөлінді. Алаш қайраткерлері ұлттық-демократиялық автономияны және бейбіт, эволюциялық жолды ұстанды, ал революционер-демократтар әлеуметтік революция мен Кеңес өкіметі арқылы халықты азат етуді көздеді. Мақсаттары ұқсас болғанымен, жолдары әртүрлі еді.

  1. Ортақ мақсат

    Екі бағыттың да өкілдері отаршылдыққа қарсы болды, қазақ жерін, тілін, білімін қорғап, халықтың теңдігі мен өркендеуін армандады. Айырмашылық мақсатқа жету жолында және билік формасын түсінуде болды.

  2. Алаштың жолы

    Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынұлы, М. Дулатұлы Ресей құрамындағы ұлттық-аумақтық автономияны, парламенттік демократияны, заң үстемдігін жақтады. Олар ұлтты таптарға бөлмей, бүкіл халықтың бірлігіне сүйенуді және реформаларды кезең-кезеңімен жүргізуді жөн көрді.

  3. Алашорда және оның бөлімшелері

    1917 жылғы желтоқсанда құрылған Алашорда үкіметінің орталығы Семей болды. 1918 жылы Жымпитыда Жаһанша және Халел Досмұхамедовтер басқарған Алашорданың Батыс бөлімшесі жұмыс істеді.

  4. Революционер-демократтар

    Сәкен Сейфуллин 1917 жылы Ақмолада «Жас қазақ» ұйымын құрып, кейін большевиктерді жақтады. Тұрар Рысқұлов, Әліби Жангелдин сияқты қайраткерлер халықты азат етудің жолын таптық күрес пен Кеңес өкіметінен көрді, ал Алашты байлар мен төрелердің партиясы деп сынады.

  5. Кеңес жүйесі ішіндегі ұлттық ой

    Революционер-демократтар да ұлттық мүддені қорғады: Т. Рысқұлов 1920 жылы Түркістан АКСР-ін Түркі Республикасы деп атауды ұсынды, бірақ орталық бұл бастаманы қабылдамады. 1919–1920 жылдары Алаш қайраткерлерінің бір бөлігі кеңес өкіметімен ымыраға келді.

  6. Нәтижесі мен тағдыры

    1920 жылғы 26 тамызда Қазақ (Қырғыз) АКСР-і құрылып, ұлттық автономия идеясы кеңестік түрде жүзеге асты. 1930-жылдардағы саяси қуғын-сүргін екі бағыттың да көрнекті өкілдерінің өмірін қиды; олардың идеялары тәуелсіздік жылдары қайта бағаланды.

Эволюциялық жол
Қоғамды күш қолданбай, заң мен реформалар арқылы бірте-бірте өзгерту жолы.
Таптық күрес
Марксизм бойынша қоғамдағы кедейлер мен байлар сияқты әлеуметтік топтардың билік пен меншік үшін күресі.
Революционер-демократтар
XX ғасыр басында халықты азат етудің жолын революциялық өзгерістер мен кеңес билігінен көрген қазақ қайраткерлері.

Семей, Жымпиты, Орынбор, Астана, Ташкент

11-сынып