11-сынып · 4-тоқсан · Білім мен ғылымның дамуы

Ортағасырлық Қазақстандағы ғылымның дамуы

IX ғасыр – XVII ғасырдың басы

Ортағасырда Ұлы Жібек жолы бойындағы Отырар, Тараз, Баласағұн сияқты қалалар білім мен кітап мәдениетінің ошағына айналды. Осы өңірден шыққан әл-Фараби, Махмұд Қашқари, Жүсіп Баласағұни философия, тіл білімі, этика мен мемлекет басқару ілімін дамытып, бүкіл мұсылман әлемінің ғылымына үлес қосты.

  1. Алғышарттары

    Отырықшы қалалардың өсуі, сауда жолдары арқылы араб, парсы, қытай мәдениетімен байланыс және исламмен бірге араб жазуының таралуы медреселер мен кітапханалардың пайда болуына жол ашты.

  2. Әл-Фараби

    Әбу Насыр әл-Фараби (870–950) Сырдария бойындағы Фараб (Отырар) қаласында туған. Ол Аристотельдің еңбектеріне түсініктеме жазып, «Екінші ұстаз» атанды; «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары», «Музыканың ұлы кітабы» еңбектерінің авторы.

  3. Отырар — ғылым ошағы

    Фарабтан шыққан тағы бір ғалым — Исмаил әл-Жауһари X ғасырда араб тілінің «Ас-Сихах» атты түсіндірме сөздігін құрастырды. Бұл қаланың ортағасырлық білім орталығы болғанын көрсетеді.

  4. Қарахан дәуірі

    Жүсіп Баласағұни 1069–1070 жылдары «Құтадғу біліг» («Құтты білік») дастанын жазып, әділ мемлекет басқару ілімін түсіндірді. Махмұд Қашқари 1072–1074 жылдары «Диуани лұғат ит-түрк» сөздігін жасап, оған түркі әлемінің картасын қосты.

  5. Кейінгі ортағасыр

    Мұхаммед Хайдар Дулати 1541–1546 жылдары «Тарих-и Рашиди» еңбегінде Қазақ хандығының құрылуы туралы құнды дерек қалдырды. Қадырғали Жалайыри 1602 жылы «Жылнамалар жинағын» жазды.

  6. Маңызы

    Ортағасыр ғалымдары антикалық білімді сақтап, түркі тілі мен тарихын жүйелі зерттеудің негізін қалады. Олардың еңбектері бүгінге дейін тарих пен тіл білімінің басты дереккөздері болып табылады.

Ортағасырлық ғылым
IX–XVII ғасырлардағы философия, математика, астрономия, тіл білімі, тарих салаларындағы білім жүйесі; ол көбіне араб және парсы тілдерінде жазылды.
Медресе
Мұсылман елдеріндегі орта және жоғары діни-ағартушылық оқу орны, онда дінмен қатар грамматика, логика, математика оқытылды.
Трактат
Бір ғылыми мәселеге арналған, оны жүйелі түрде баяндайтын ғылыми шығарма.

Отырар, Баласағұн, Қашқар, Тараз

11-сынып