11-сынып · 4-тоқсан · Білім мен ғылымның дамуы
XVIII – XX ғасырдың басында Қазақстандағы зерттеулер
XVIII ғасыр – XX ғасырдың басы
Қазақ жерінің Ресей империясына қосылуымен бірге өлкенің табиғатын, тарихын және халқының тұрмысын жүйелі зерттеу басталды. Академиялық экспедициялар, Ресей географиялық қоғамының бөлімдері және Шоқан Уәлиханов сияқты қазақ ғалымдары құнды мәлімет жинады, бірақ көптеген зерттеулер отарлау мүддесіне де қызмет етті.
Алғышарттары
Империяға жаңа жерлердің табиғи байлығы, жолдары мен халқы туралы нақты мәлімет қажет болды. Сондықтан алғашқы зерттеулерді әскери және мемлекеттік мекемелер ұйымдастырды.
Орынбор экспедициясы
1734 жылы И. К. Кирилов бастаған Орынбор экспедициясы жұмысын бастады. Оның қатысушысы П. И. Рычков 1762 жылы «Орынбор губерниясының топографиясы» еңбегінде қазақтар туралы көп мәлімет берді.
Академиялық экспедициялар
1768–1774 жылдары П. С. Паллас, И. П. Фальк, И. Г. Георги бастаған Петербург ғылым академиясының экспедициялары өлкенің табиғаты мен халықтарын сипаттады. 1832 жылы А. И. Левшин қазақ даласы туралы үш бөлімнен тұратын еңбегін жариялады.
Шоқан Уәлиханов
Омбы кадет корпусын бітірген Шоқан 1856 жылы Ыстықкөл мен Құлжаға, 1858–1859 жылдары Қашғарияға сапар жасады. Ол Шығыс Түркістанның тарихы мен географиясын, қазақ фольклорын зерттеп, «Манас» жырының бір бөлігін алғаш жазып алды.
Ғылыми қоғамдар
П. П. Семенов 1856–1857 жылдары Тянь-Шаньды зерттеді, Г. Н. Потанин Орталық Азияны аралады. Ресей географиялық қоғамының Орынбор (1868) және Омбыдағы Батыс Сібір (1877) бөлімдері өлке зерттеушілерін біріктірді, В. В. Радлов түркі халықтарының ауыз әдебиетін жинады.
Қайшылықты маңызы
1896–1903 жылдардағы Ф. А. Щербина экспедициясы қазақ шаруашылығы туралы бай статистика жинады, оған Ә. Бөкейханов қатысты. Бірақ бұл деректер қоныс аударушыларға «артық» жер бөлу үшін пайдаланылды.
- Экспедиция
- Белгілі бір өңірді ғылыми немесе практикалық мақсатпен зерттеуге арнайы жіберілген топтың сапары.
- Этнография
- Халықтардың шығу тегін, тұрмысын, салт-дәстүрі мен мәдениетін зерттейтін ғылым.
- Топография
- Белгілі бір жердің бедерін, табиғатын, елді мекендері мен жолдарын егжей-тегжейлі сипаттау.
Орынбор, Омбы, Қашқар, Семей