11-сынып · 4-тоқсан · Білім мен ғылымның дамуы

XIX – XX ғасырдың басында Қазақстандағы оқу орындарының қызметі

XIX ғасыр – XX ғасырдың басы

XIX ғасырда қазақ даласында дәстүрлі мұсылман мектептері мен медреселердің қатарына орыс-қазақ мектептері, кадет корпустары, мұғалімдер мектептері қосылды. Ыбырай Алтынсарин ана тіліндегі зайырлы білімнің негізін қаласа, XX ғасыр басында жәдидтік мектептер мен Алаш зиялылары оқуды жаңа әдіспен жүргізуге ұмтылды.

  1. Дәстүрлі білім

    Ауылдарда молдалар балаларды араб жазуына және дін негіздеріне оқытты. Білімін жалғастырғысы келгендер Бұқара, Самарқанд медреселеріне, кейін Уфадағы «Ғалия», Троицкідегі медреселерге барды.

  2. Империялық мектептер

    1841 жылы Бөкей Ордасында Жәңгір хан мектеп ашты. 1850 жылы Орынбор шекаралық комиссиясы жанында қазақ балаларына арналған мектеп ашылды, оны Ыбырай Алтынсарин бітірді. Омбы мен Орынборда кадет корпустары жұмыс істеді.

  3. Ыбырай Алтынсарин

    1864 жылы 8 қаңтарда Алтынсарин Торғайда бастауыш орыс-қазақ мектебін ашты. 1879 жылы Торғай облысы мектептерінің инспекторы болып тағайындалды, сол жылы «Қазақ хрестоматиясын» шығарды, 1883 жылы Орскіде қазақ мұғалімдер мектебін ашуға қол жеткізді.

  4. Қыздарға білім

    Алтынсариннің бастамасымен 1887 жылы Ырғызда қазақ қыздарына арналған алғашқы интернаты бар мектеп ашылды. Бұл қыздарды оқытуға деген қоғамның көзқарасын өзгертуге ықпал етті.

  5. Жәдидтік мектептер

    XX ғасыр басында дыбыстық әдіспен оқытатын жаңа үлгідегі (жәдидтік) мектептер тарады. А. Байтұрсынұлы 1912 жылы «Оқу құралы» әліппесін шығарып, қазақ тілінің дыбыстық ерекшелігіне бейімделген жазуды ұсынды.

  6. Қайшылығы мен маңызы

    Патша үкіметі орыс-қазақ мектептері арқылы тілмаштар мен шенеуніктер даярлап, Н. И. Ильминский жүйесі бойынша орыстандыруды көздеді. Соған қарамастан бұл мектептер ұлттық зиялылардың алғашқы буынын тәрбиеледі, М. Әуезов Семей мұғалімдер семинариясында оқыды.

Жаңа үлгідегі (жәдидтік) мектеп
Балаларды жаттатып емес, дыбыстық әдіспен оқытатын, діни пәндермен қатар зайырлы пәндерді де өткен мұсылман мектебі.
Орыс-қазақ мектебі
Қазақ балалары орыс және қазақ тілдерінде зайырлы пәндерді оқыған мемлекеттік бастауыш мектеп.
Медресе
Мектептен кейінгі жоғары сатыдағы мұсылман оқу орны; мұнда дін ілімі, араб тілі, логика оқытылды.

Торғай, Хан Ордасы, Орынбор, Ырғыз, Семей

11-сынып