11-сынып · 4-тоқсан · Білім мен ғылымның дамуы
Кеңестік білім беру жүйесінің жетістіктері мен қайшылықтары
1920–1991 жылдар
Кеңес өкіметі тұсында Қазақстанда сауатсыздық жойылып, жалпыға міндетті мектеп, кәсіптік-техникалық және жоғары білім жүйесі қалыптасты. Бірақ бұл жетістіктер қатаң идеологиялық бақылаумен, жазудың екі рет ауыстырылуымен, Алаш ағартушыларының қуғын-сүргінге ұшырауымен және ана тіліндегі білімнің тарылуымен қатар жүрді.
Сауатсыздықты жою
1919 жылғы 26 желтоқсандағы декрет 8 бен 50 жас аралығындағы сауатсыз тұрғындарды оқытуды міндеттеді. Қазақстанда ересектерге арналған сауат ашу мектептері (ликбез) мен оқу үйірмелері құрылды.
Қызыл отаулар
1920 жылдары көшпелі ауылдарға қызыл отаулар — жылжымалы мәдени-ағарту мекемелері жіберілді. Олар сауат ашумен қатар, медициналық көмек көрсетіп, кеңестік үгіт-насихат жүргізді.
Мектептегі білім
1930 жылдан жалпыға бірдей міндетті бастауыш білім енгізілді, кейін жеті жылдық, сегіз жылдық, орта білім міндетті болды. Ауылдарда мектептер мен интернаттар көбейіп, оқу тегін болды.
Кәсіптік және жоғары білім
Мұғалім тапшылығын жою үшін мұғалімдер институттары мен педагогикалық техникумдар ашылды. 1928 жылы Алматыда тұңғыш жоғары оқу орны — кейін Абай атындағы ҚазПИ болған университет, 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды; жұмысшы факультеттері, техникумдар мен училищелер мамандар даярлады.
Қайшылықтар
Жазу араб графикасынан 1929 жылы латынға, 1940 жылы кириллицаға көшірілді, бұл ұрпақтарды бұрынғы жазба мұрадан алшақтатты. 1938 жылы ұлттық мектептерде орыс тілін міндетті оқыту енгізілді, А. Байтұрсынұлы, М. Дулатұлы, М. Жұмабаев сияқты ағартушылар репрессияға ұшырады.
Қорытынды
Кеңестік жүйе жаппай сауаттылыққа және ғылым мен өнеркәсіпке қажетті мамандар даярлауға қол жеткізді. Алайда оқу мазмұны бір идеологияға бағындырылып, кейінгі онжылдықтарда қазақ тілінде оқытатын мектептер азайды.
- Сауатсыздықты жою (ликбез)
- 1920–1930 жылдардағы ересек халықты оқу мен жазуға үйретуге арналған мемлекеттік науқан.
- Қызыл отау
- Көшпелі ауылдарда сауат ашу, медициналық көмек және үгіт жұмысын жүргізген жылжымалы мәдени-ағарту мекемесі.
- Мұғалімдер институты
- Кеңестік кезеңде қысқа мерзімде жеті жылдық мектептерге мұғалім даярлаған оқу орны.
- Рабфак (жұмысшы факультеті)
- Жұмысшылар мен шаруа жастарын жоғары оқу орнына түсуге даярлайтын оқу бөлімі.
Алматы, Орынбор, Қызылорда