11-сынып · 4-тоқсан · Білім мен ғылымның дамуы
Қазақ КСР Ғылым академиясы — КСРО-ның ірі ғылыми орталығы
1932–1991 жылдар
Қазақстандағы академиялық ғылым 1932 жылы құрылған КСРО Ғылым академиясының Қазақстан базасынан бастау алып, 1946 жылы дербес Қазақ КСР Ғылым академиясына айналды. Оның тұңғыш президенті Қаныш Сәтбаев болды. Академия геология, металлургия, ядролық физика, тарих пен археология бойынша одақтық деңгейдегі орталыққа айналды, бірақ ғалымдар идеологиялық қысымды да бастан кешті.
Құрылу жолы
1932 жылы КСРО Ғылым академиясының Қазақстан базасы, 1938 жылы оның негізінде Қазақ филиалы құрылды. Ұлы Отан соғысы жылдарында филиалды Қ. Сәтбаев басқарды, ал 1946 жылы республиканың Ғылым академиясы ашылды.
Соғыстың әсері
Соғыс жылдары Алматыға эвакуацияланған ғалымдар мен ғылыми мекемелер жергілікті ғылымды күшейтті. Майданға қажет шикізат пен металл іздеу ғылымның өнеркәсіппен байланысын нығайтты.
Қаныш Сәтбаев
Геолог Қ. Сәтбаев Жезқазған мыс кен орнын зерттеп, оның ірі қорын дәлелдеді. Ол академияны екі рет — 1946 жылдан 1950 жылдардың басына дейін және 1955–1964 жылдары басқарып, жаңа ғылыми институттардың ашылуына ұйытқы болды.
Негізгі бағыттар
Академия жанынан геология, металлургия, химия, математика, астрофизика салаларының институттары жұмыс істеді, 1957 жылы Ядролық физика институты құрылды. Әлкей Марғұлан бастаған Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы Беғазы-Дәндібай мәдениетін зерттеді.
Гуманитарлық ғылым
Мұхтар Әуезов абайтану ғылымының негізін қалады, тарихшылар мен тілшілер қазақ халқының тарихы мен тілін жүйелі зерттеді. Евней Бөкетов химия және металлургия саласында ғылыми мектеп құрды.
Қайшылықтар
Ғалымдар идеологиялық бақылауда жұмыс істеді: 1951–1952 жылдары «ұлтшылдыққа» қарсы науқан кезінде Сәтбаев президент қызметінен босатылды, тарихшы Е. Бекмаханов Кенесары қозғалысы туралы еңбегі үшін сотталды.
- Ғылым академиясы
- Елдегі ғылыми зерттеулерді ұйымдастырып, үйлестіретін ең жоғары ғылыми мекеме.
- Академик
- Ғылым академиясының толық мүшесі — ғылымға ерекше үлес қосқан ғалымға берілетін ең жоғары ғылыми атақ.
- Филиал
- Негізгі мекеменің басқа өңірдегі бөлімшесі; Қазақ филиалы КСРО Ғылым академиясына бағынды.
Алматы, Жезқазған, Беғазы