5-сынып · 2-тоқсан · Ежелгі көшпелілер өмірі
Қазақстан аумағында темірдің игерілуі
б.з.д. VIII–III ғасырлар
Б.з.д. VIII ғасырда Қазақстан аумағында ерте темір дәуірі басталды. Адамдар кеннен темір қорытуды үйренді. Темір кені қола жасауға керек мыс пен қалайыға қарағанда көп кездеседі, ал темір құралдар берік болды. Сондықтан одан қару мен еңбек құралдары жасалды.
Неге темір?
Қола жасау үшін мыс пен қалайы керек еді. Қалайы сирек кездеседі. Темір кені көп жерде бар, сондықтан темір құрал көпшілікке қолжетімді болды.
Кен қайдан алынды
Сарыарқа мен Алтай ежелден кенге бай өлкелер. Ежелгі шеберлер кенді жер бетіне жақын жерлерден қазып алды.
Темір қорыту
Кенді көмірмен бірге шұңқыр пешке салып, қатты қыздырды. Отқа көрікпен ауа үрледі. Пештен шыққан темір кесегін ұста балғамен соғып өңдеді.
Темірден не жасады
Темірден семсер, қанжар, жебе ұштары, пышақ және ат әбзелдері жасалды. Сақтардың қысқа семсері — ақинак — көбіне темірден соғылды.
Ұсталар
Темірмен жұмыс істейтін шеберді ұста деп атады. Ұсталарды ел құрметтеді. Ұсталық кәсіп қазақтарда бүгінге дейін сақталды.
Маңызы
Темір құралдар берік әрі өткір болды. Ағаш өңдеу, тері илеу, мал бағу жеңілдеді. Темір қаруы бар атты жауынгерлер күшті әскерге айналды.
- Темір қорыту
- Кенді отта қатты қыздырып, одан темір алу.
- Ұста
- Темірді балғамен соғып, одан құрал мен қару жасайтын шебер.
- Ерте темір дәуірі
- Адамдар темір құралдарды кеңінен қолдана бастаған кезең. Қазақстанда ол б.з.д. VIII ғасырда басталды.
Сарыарқа, Жетісу, Алтай