5-сынып · 2-тоқсан · Ежелгі көшпелілер өмірі

Ежелгі көшпелілердің дүниетанымы

б.з.д. VIII–III ғасырлар

Дүниетаным — адамның әлемді, табиғатты, өмір мен өлімді қалай түсінуі. Ежелгі көшпелілер Тәңірге, Күнге және отқа табынды, ата-баба аруағын құрметтеді. Бұл туралы олардың жерлеу ғұрпы мен қорғандары көп мәлімет береді.

  1. Тәңір мен Күн

    Көшпелілер көк аспанды — Тәңірді ең жоғарғы күш деп санады. Олар Күнге табынды. Күн бейнесі әшекейлерде және жартас суреттерінде кездеседі.

  2. От киесі

    Көшпелілер от тазартады және жамандықтан қорғайды деп сенді. Бұл наным бүгін де бар: жас келін отқа май құяды, науқасты отпен «алас-алас» деп аластайды.

  3. Аруақты құрметтеу

    Ата-баба аруағы ұрпағын қолдайды деп сенді. Сондықтан бабалар зиратын қастерледі. Аруақты сыйлау дәстүрі қазақтарда сақталған.

  4. Жерлеу ғұрпы

    Өлген адамды қорғанға жерледі. Қасына қару, ыдыс, ас, әшекей қойды, кейде атын да бірге көмді. Адам о дүниеде де өмір сүреді деп сенді.

  5. Мұртты обалар

    Сарыарқада «мұртты» обалар бар. Обадан шығысқа қарай екі ұзын тас жал созылып жатады. Ғалымдар оларды Күнге табынумен байланыстырады.

  6. Патша қорғандары

    Жетісудағы Бесшатыр сияқты зор қорғандар көсемдерге арналған. Оларды салуға көп адам еңбек етті. Бұл көсемге деген үлкен құрметті көрсетеді.

Дүниетаным
Адамның әлем, табиғат, өмір мен өлім туралы көзқарасы мен сенімдері.
Тәңір
Ежелгі түркі және көшпелі халықтардың көк аспанмен байланыстырған ең жоғарғы құдайы.
Жерлеу ғұрпы
Өлген адамды жерлеу кезінде орындалатын салт-жоралар.
Аруақ
Өлген ата-бабалардың рухы.

Бесшатыр қорғандары, Сарыарқа, Таңбалы

5-сынып