5-сынып · 3-тоқсан · Үйсіндер мен қаңлылар
Үйсіндер мен қаңлылардың материалдық және рухани мәдениеті
б.з.д. II ғасыр – б.з. V ғасыры
Үйсіндер негізінен киіз үйде тұрып, мал шаруашылығымен айналысқан, ал қаңлылардың көбі қалалар мен қоныстарда өмір сүрген. Қорғандар мен қоныстардан табылған ыдыстар, қару мен әшекейлер олардың тұрмысы мен шеберлігін көрсетеді. Жерлеу салттары олардың о дүниеге сенгенін аңғартады.
Үйсіндердің тұрмысы
Үйсін күнбиіне ұзатылған қытай ханшайымы Сицзюнь өлеңінде киіз үйде тұрып, ет жеп, қымыз ішетінін жазды. Үйсіндер жылқы, қой, сиыр өсірді. Қоныстардан дән үккіш тастар табылды, демек олар егін де еккен.
Үйсін қорғандары
Іле алқабы мен Жетісуда үйсіндердің мыңдаған қорғаны бар. Олар көбіне тізбектеліп орналасқан. Қабірлерден қыш ыдыстар, темір пышақтар, әшекейлер табылады.
Қарғалы диадемасы
1939 жылы Алматы маңындағы Қарғалы шатқалынан алтын диадема табылды. Ол көгілдір тастармен әшекейленген. Бетінде аңдар, құстар, ертегідегі жануарлар және адам бейнесі бар.
Қаңлылардың тұрмысы
Қаңлылар шикі кірпіштен үй салып, қалаларда тұрды. Құмырашылар тұтқасы жануар басы тәрізді әдемі ыдыстар жасады. Зергерлер алтын мен күмістен әшекейлер соқты.
Наным-сенімдер
Үйсіндер мен қаңлылар марқұммен бірге тамақ салынған ыдыс, қару, әшекей қойған. Олар адам о дүниеде де өмірін жалғастырады деп сенген. Ғалымдар олар Күн мен отқа табынған деп есептейді.
Өнері
Әшекейлер мен бұйымдар сақтардан келе жатқан «аң стилінде» безендірілген. Бұл үйсіндер мен қаңлылардың сақ мәдениетінің мұрагерлері болғанын көрсетеді.
- Материалдық мәдениет
- Адам қолымен жасалған заттар: үй, құрал, ыдыс, киім, әшекей.
- Рухани мәдениет
- Адамдардың наным-сенімдері, салт-дәстүрлері, өнері мен білімі.
- Диадема
- Басқа киетін, асыл тастармен безендірілген әшекейлі бас киім немесе таспа.
Қарғалы шатқалы, Жетісу, Сыр бойы