6-сынып · 1-тоқсан · VI–IX ғасырлардағы Қазақстан
Көне түркі жазуы
VIII ғасыр
Көне түріктердің өз жазуы болды, оны «руна жазуы» деп те атайды. Ең атақты жазбалар — VIII ғасырда Орхон өзені бойында орнатылған Күлтегін, Білге қаған және Тоныкөк ескерткіштері. Көне түркі жазулы тастар Тараз маңындағы Талас аңғарынан да табылған.
Түріктердің жазуы
Көне түріктер тасқа, металға, ағашқа жазу жазған. Таңбалары скандинав руналарына ұқсайтындықтан, оны «руна жазуы» деп те атайды.
Әліпбиі
Көне түркі әліпбиінде 40-қа жуық таңба болды. Жазу оңнан солға қарай оқылады.
Орхон ескерткіштері
VIII ғасырда Моңғолиядағы Орхон өзені бойында Күлтегін, Білге қаған және Тоныкөк құрметіне тас ескерткіштер қойылды. Күлтегін ескерткіші 732 жылы орнатылды.
Не жазылған?
Жазбаларда қағандардың жорықтары, елді біріктіру жолындағы күресі айтылады. Халықты бірлікке шақырып, ел мен жерді сақтауды өсиет етеді.
Жазудың оқылуы
Ескерткіштерді 1889 жылы орыс ғалымы Н. Ядринцев тапты. 1893 жылы дат ғалымы В. Томсен жазудың құпиясын ашты, ал В. Радлов мәтінді аударды.
Талас жазбалары
Көне түркі жазуы біздің өңірде де кездеседі. Жазулы тастар Талас өзенінің аңғарынан — қазіргі Қазақстан мен Қырғызстан шекарасы маңынан табылған.
- Руна жазуы
- Көне түріктердің тасқа қашап жазған жазуы, таңбалары руналарға ұқсайды.
- Орхон жазбалары
- Орхон өзені бойындағы Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк құрметіне қойылған жазулы тастар.
- Эпиграфика
- Тасқа, металға және басқа қатты заттарға жазылған жазуларды зерттейтін ғылым.
Талас аңғары, Тараз