6-сынып · 1-тоқсан · VI–IX ғасырлардағы Қазақстан
Түріктер туралы тарихи деректер
VI–IX ғасырлар
Түріктер туралы біз олардың өз жазбаларынан, көрші елдердің деректерінен және археологиялық олжалардан білеміз. Қытай жылнамалары, византиялық және араб-парсы авторлары түріктердің саясаты мен тұрмысын әрқайсысы өз көзқарасынан сипаттаған. Сондықтан тарихшы деректерді салыстырып тексереді.
Деректердің түрлері
Түріктер туралы үш топ дерек бар: түріктердің өз жазбалары, көрші елдердің жазба деректері және археологтар тапқан заттар.
Қытай деректері
Қытай жылнамалары түріктердің шығу тегі, қағандары, соғыстары мен елшіліктері туралы көп жазады. Түріктердің Алтайда темір қорытқанын да осы деректерден білеміз.
Сюань Цзанның жазбасы
Шамамен 630 жылы қытай монахы Сюань Цзан Суяб маңында Батыс түрік қағаны Тон-жабғуды көрді. Ол қағанның жібек шапанын, ордасын және көп әскерін сипаттап жазды.
Византия деректері
568 жылы Византиядан Земарх бастаған елшілік түрік қағанына келді. Бұл сапар туралы византиялық тарихшы Менандр жазып қалдырды.
Араб-парсы деректері
Араб және парсы географтары түріктердің қалаларын, сауда жолдарын, шаруашылығын сипаттады. XI ғасырда түркі ғалымы Махмұд Қашқари араб тілінде түркі тілдерінің сөздігін жазды.
Деректерді салыстыру
Әр автор өз елінің мүддесі мен көзқарасы тұрғысынан жазады. Сондықтан тарихшы бір оқиғаны бірнеше дерекпен салыстырып тексереді.
- Жылнама
- Оқиғаларды жыл сайын ретімен жазып отырған тарихи шығарма.
- Елшілік
- Бір елден екінші елге келіссөз үшін жіберілген ресми өкілдер тобы.
- Деректерді салыстыру
- Бір оқиға туралы әр түрлі авторлардың жазғанын қатар қойып тексеру.
Суяб, Тараз